Plakkaat van Verlatinghe

Door: Ruud Willems

Op 22 juli 1581 werd door de secretaris van de staatsraad Jan van Asseliers een document opgesteld dat hij in vier dagen tijd klaar had. Een document dat niet alleen voor de Nederlanden van groot belang is geweest, maar ook voor inspiratie zorgde bij andere landen, in hun zoektocht naar onafhankelijkheid van een bezettende natie. Een document waarin openlijk en voor het eerst het staatshoofd, Filips II van het Habsburgse Rijk, werd afgezworen.

Fundamentele veranderingen

In de 16e eeuw voltrokken zich op het Europese contingent fundamentele veranderingen. De heerschappij en macht van paus en keizer was om diverse redenen tanende. Tegelijkertijd stonden nieuwe machthebbers in de coulissen klaar het stokje over te nemen. Er ontstonden nieuwe kerkelijke structuren. Machthebbers gingen naast de heerschappij over het wereldlijke, ook streven naar de macht over de kerk, een kans geboden door een reeks van zwakke pausen. De pauselijke staat had met de komst van pausen als Rodrigo Borgia, Giuliano della Rovere en de De Medici-pausen het pad van corruptie, incest en andere excessen ingeslagen waardoor de connectie met een devoot vroom leven ver te zoeken was. Hierop volgend bood de Reformatie nieuwe machthebbers de kans om invloed uit te oefenen over de kerk. Bij de Godsvrede van Augsburg van 1555 werd bijvoorbeeld t.a.v. het Duitse Rijk bepaald dat er geen diverse kerken binnen de staat mochten bestaan. De vorst moest dus een keuze maken. Hierdoor zou hij zijn gezag kunnen versterken door andersgelovigen aan te duiden als ketters. Politiek en kerkelijke leer raakten vervlochten met elkaar, met de religie als uitgangspunt. Dit wordt ook wel aangeduid als het confessionalisme. Hier ontstond een van de kiemen die leidden tot onmin in de Nederlanden uitmondend in tot wat wij kennen als de Tachtigjarige Oorlog.

2457881_orig

De Zeventien Verenigde Nederlanden. Bron: http://www.muntgewichten.com/

Scheuringen

De Raad van State botste na het aftreden van Karel V in 1555 te Brussel steeds vaker met Filips II. Filips had namelijk een failliet rijk geërfd en wenste de schatkist aan te vullen met o.a. belastinggelden uit de Nederlanden. Hierop ontstond groot protest vanuit de politieke kringen in de Nederlanden. Verder heerste er ook onvrede over het feit dat Filips zich had teruggetrokken uit de Nederlanden om zijn rijk, zich omringd wetend met Spaanse adviseurs, vanuit Spanje te besturen. In 1559 werd Margaretha van Parma aangesteld als landvoogdes met Granvelle (aartsbisschop van Mechelen) als haar belangrijkste raadgever en de perikelen die volgden kennen we allemaal nog van onze geschiedenislessen op de lagere en middelbare school. Inmiddels had ook de Reformatie in de Nederlanden zijn werk gedaan. Onder de protestanten heerste een grote afkeer van de katholieke Spaanse soldaten. Maar ook onder veel katholieken waren de Spaanse troepen niet erg populair. Hieruit ontstaat een beeld van een natie welke niet enkel op politiek-bestuurlijk vlak, maar ook op sociaal-maatschappelijk en religieus vlak in onvrede leefde met de wijze waarop het land bestuurd werd.

De Nederlandse Opstand

De Nederlanden, bestaande uit zeventien gewesten, hadden te maken met een vorst die ook streefde naar één koninkrijk, met één religie. Dit terwijl de roep om zuivering van de kerk door de protestanten luid werd verkondigd. We kunnen de Nederlandse Opstand indelen in twee fasen waarin perioden van gevechtshandelingen en relatieve rust elkaar afwisselden: de periode van 1566-1609 (tot aan het Twaalfjarig Bestand), en de periode 1621-1648 (Vrede van Munster). De onvrede leidde echter niet enkel tot militaire acties aan de zijde van de opstandelingen, maar ook tot het ontstaan van fundamentele wetten, zoals de Pacificatie van Gent en de beide Unies. Daarnaast hadden de gewesten in1572 al op eigen houtje een Statenvergadering bijeengeroepen, revolutionair te noemen want dit mocht enkel op instigatie van de vorst gebeuren. Het beleid van Alva, vanaf 1567 aanwezig met een leger in de Nederlanden, zorgde voor een begin van gewapende strijd tegen de Spanjaarden. De Nederlandse Opstand was begonnen.

Fundamentele Wetten

Eind achttiende eeuw vormden zich in Europa grondwetten. Deze grondwetten waren de culminatie van ontwikkelingen die zich in de late middeleeuwen al gevormd hadden. Zo kennen we uit Frankrijk de zogenaamde leges fundamentales, wetten gevormd vanuit het Droit Divin, het goddelijk recht. Belangrijk: ook de vorst was gebonden aan regels van de leges fundamentales en stond daarmee niet boven alle regels. Wanneer een vorst zich niet hield aan de leges achtte het volk zich gerechtvaardigd in opstand te komen tegen de vorst die zich gedroeg als een tiran. En dat is ook precies wat er in de Nederlanden gevoeld werd. Na de Pacificatie van Gent (1576), de Unie van Atrecht (1579 – in deze context minder van belang omdat in deze Unie juist de weg werd ingezet naar loyalisme t.a.v. het Spaanse gezag betreffende de zuidelijke Nederlanden waarbij het katholicisme de enig toelaatbare religie werd geacht) en de Unie van Utrecht (1579, één maand later), werd in 1581 het Plakkaat van Verlatinghe verkondigd door de Staten-Generaal. Hierbij werd de landsheer, Filips II, afgezworen vanuit de overtuiging dat men hiertoe het recht had omdat deze in strijd met de rechten en privileges van de Nederlandse gewesten regeerde.

256px-nederlanden_1579

Het Plakkaat

In het Plakkaat werd Filips afgewezen als vorst en de troon werd verlaten verklaard. Achter de schermen ging men op zoek naar een nieuwe heerser, maar zonder succes. Pas in 1588 werd echter besloten als Republiek verder te gaan. Dat was nieuw, in eerdere fundamentele wetten was men nooit tot deze radicale maatregelen overgegaan. Het document moet gezien worden als een onafhankelijkheidsverklaring. Delen uit de tekst lijken later ook overgenomen te zijn in de Amerikaanse Declaration of Independence (1776). In hoeverre het Plakkaat van Verlatinghe ook daadwerkelijk deels model heeft gestaan voor het werk van de hand van Thomas Jefferson is vaak onderwerp van discussie.

De Inhoud van het Plakkaat van Verlatinghe kent een aantal facetten. Bijvoorbeeld politieke, met een lijst van grieven tegen de vorst. Deze geven aan wanneer men in opstand kan komen tegen de vorst. De grievenlijst vormt ongeveer zestig procent van de tekst, een uitgebreide opsommingen van de tekortkomingen van de vorst in de ogen van zijn onderdanen. Overige bepalingen waarop men tekortkomingen ondervond zijn ook opgenomen het document zoals de religieuze kwestie, de constitutie en het representatieve stelsel, de wetgeving en het petitierecht. Het Plakkaat betekent ook de scheuring tussen opstandige gewesten en de gewesten die Filips als vorst trouw blijven. Met het Plakkaat was echter wel een statement gemaakt waarbij de Nederlandse gewesten die kozen voor opstand helder hebben laten klinken voorgoed van een bestuur onder Spaanse vlag af te willen zijn, waarmee de weg naar zelfstandigheid kon worden ingezet.

 

 

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd.

Deze website gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie-gegevens worden verwerkt.