De ramp met de Kursk

Het is 12 augustus 2000. De Russische Noordelijke vloot houdt de grootste oefening sinds de val van de Sovjetunie begin jaren `90. De val van de Sovjetunie heeft in haar kielzog de zorg voor gedegen onderhoud van maritiem materieel en personeel meegesleurd. Slechts het meest noodzakelijke wordt uitgevoerd. Bemanningsleden zitten dikwijls zonder salaris en proviand komt met horten en stoten aan, als het al aankomt. Een groot gedeelte van de oude omvang van de eens zo machtige Noordelijke vloot ligt weg te roesten in de Barentszzee. Het dumpen van radioactief materieel dat niet meer wordt gebruikt is al decennialang door de Russen de zee in gedumpt. De staat van de vloot waartoe ook de Koersk behoort, is erbarmelijk te noemen. Deze omstandigheden zullen bij elkaar het startsein vormen van één van de grootste scheepsrampen in de Russische maritieme geschiedenis.

Aan de oefening welke die zomer in augustus uitgevoerd wordt, nemen zo`n dertig oorlogsschepen en drie onderzeeërs deel. De taak van de Koersk is het vlaggenschip, de Peter de Grote, aan te vallen. Een jaar eerder had de Koersk nog een succesvolle operationele inzet gedaan, toen het in de Adriatische zee de Amerikanen bespioneerde die toen betrokken waren bij het conflict in Kosovo. De Koersk is een onderzeeër uit de op één na grootste klasse, binnen de NAVO bekend als de “Oscarklasse”. Het schip is ruim 150 meter lang en bijna 20 meter breed. Van het schip wordt dan nog gedacht dat het onzinkbaar is. Het beschikt immers over een 8mm dikke buitenlaag van hooggelegeerd staal om roestvorming langer succesvol tegen te gaan. Verder beschikt het over een schier onverwoestbare 5cm dikke tweede binnenlaag met een ruimte van drie-en-een-halve meter tussen buiten en binnenlaag. De Koersk beschikt verder over een bekleding van speciale rubber tegels om de buitenmantel, welke er voor moet zorgen dat het slechter waarneembaar (door geabsorbeerde akoestische resonantie) is voor (vijandelijke) sonar (dit zal echter in haar nadeel uitpakken gedurende de reddings- en bergingswerken in 2001). Het heeft twee kernreactoren aan boord, en is uitgerust met vier torpedobuizen. Voor deze oefening worden dummy-torpedo`s gebruikt van een type dat op zijn zachtst gezegd tegen die tijd al erg controversieel is. De Britten hebben dit al in de jaren `50 ondervonden. De Russen zetten het echter nog steeds actief in. Een fatale fout zoals zal blijken.

De torpedo`s die op het moment van oefening in de buizen van de Koersk geplaatst zijn, betreffen namelijk het type 65- 76a, welke een mengsel van geconcentreerde waterstofperoxide (HTP) bevatten, een gevoelig goedje. De Britse marine gebruikte torpedo`s met dit soort samenstellingen al niet meer sinds de jaren `50, na meerdere ongelukken, onder meer met de HMS Sidon. Want waterstofperoxide (of zoals het in zijn scheikundige vorm wordt geschreven; H2O2) reageert heftig als het in aanraking komt met een oxiderend metaal. In de vuurbuis van de Koersk zit koper. Een foutieve lasnaad in de Torpedo zal daarbij een reeks fataliteiten doen starten met rampzalige gevolgen voor bemanning en nabestaanden.

Er is namelijk door deze foutieve lasnaad een lek in de torpedo ontstaan waardoor zachtjes waterstofperoxide de vuurbuis in loopt. Het is 12 augustus 11.25 in de ochtend. De bemanning wordt middels het oefenalarm gedirigeerd zich klaar te maken een dummy-torpedo af te vuren op het vlaggeschip. Om 11.28 ontploft echter de eerste torpedo aan boord van de Koersk; het zal seismografen in Noorwegen versteld doen staan. Zij meten een beving van 1.5 op de schaal van Richter door de ontploffing in de Koersk. De ontploffing veroorzaakt een immense drukgolf die tot in de stuurhut reikt, waar de kapitein en de overige 36 officieren en enkele matrozen die er aanwezig zijn, niet weten wat hun overkomt. De explosie laat doden, zwaargewonden en defecte installaties achter, waardoor communicatie niet meer mogelijk is. Erger: de waterstofperoxide stroomt nu vrijelijk de torpedobuis uit en de hitte van de ontploffing brengt de overige torpedobuizen dicht bij de temperatuur van 400°C, de temperatuur waarbij zelfontbranding van de explosieve ladingen aan boord zo ongeveer ontstaat. Het schip zinkt als een speer naar de zeebodem op zo`n 115 meter diepte. Bijna tegelijkertijd explodeert alles wat explosief is aan boord; dit keer veroorzaakt het een beving van 3.5 op diezelfde schaal van Richter. De ontploffing heeft een energie die 250 maal zo groot is als de eerste, en nog zijn er overlevenden.

In het achterste deel van de Koersk zijn namelijk nog bemanningsleden in leven. Zij beseffen dan nog niet dat veel bemanningsleden al zijn gestorven door de explosie, verbrand, geïmplodeerd, of bezweken aan hun verwondingen terwijl ze door de kracht van de klap werden rondgeslingerd. Iets meer dan 2 minuten later vindt een tweede, nog krachtiger explosie plaats.

Een door de klap ontstaan gat in de romp zorgt ervoor dat het water met een moordende kracht (de druk op 500 meter diepte is veel groter dan aan het oppervlak) het schip binnenkomt, alles op zijn pad vernietigend. Ook de tussenschotten welke de secties scheiden gaan er aan en één der officieren wordt door de kracht van het water letterlijk het plafond in geboord. Wonder boven wonder houdt de afscheiding naar de kernreactoren het wel; het protocol wordt in werking gezet door de aanwezige technicus in de ruimte. Hij sluit de ruimte hermetisch af en schakelt de reactoren uit, waarna hij er het leven laat. De laatste overlevenden in het achterste deel van het schip sterven uiteindelijk door zuurstofgebrek en koolmonoxidevergiftiging, 118 bemanningsleden zijn gestorven.

Rusland wilde aanvankelijk niets weten van buitenlandse hulp en deed er in het begin alles aan de oorzaak en de ernst van het ongeluk te verdoezelen. Poetin verbleef op dat moment in zijn zomeroord te Sotchi en kwam pas na ruim een week richting Moermansk. Pas dagen na het ongeluk arriveerden duikers bij het wrak, dat lastig te vinden was. Alle bemanningsleden waren toen al overleden door het binnenstromende water en het gebrek aan zuurstof. Later heeft Poetin twee keer publiekelijk excuses gemaakt voor zijn optreden rond deze kwestie nadat het hem forse kritiek in eigen- en buitenland opleverde.

Uiteindelijk worden twee Nederlandse bergingsexperts benaderd om de bergingsklus te klaren: Smit(-Tak) en Mammoet. De klus blijkt een lastige , zo niet onmogelijke taak vanwege de woelige Barentszzee. De gebroeders Frans en Jan van Seumeren ( u weet wel; Frans van Seumeren is de man die naast zijn bekendheid van het bergingswerk ook Mr. Utrecht kan worden genoemd vanwege zijn vele investeringen voor die club) denken echter de klus te kunnen klaren. Er moet een speciaal schip worden gebouwd om het uiteindelijk voor elkaar te kunnen krijgen. De tijdsdruk is groot als de operatie in 2001 van start gaat; in oktober is de zee zo wild dat iedere poging bij voorbaat al gedoemd is te mislukken; voor de duidelijkheid: het contract tussen de Nederlanders van Mammoet en de Russische regering was pas in april rond. De tijdsdruk was dus enorm om de klus binnen 5 maanden te klaren. Zo`n operatie is nog nooit eerder uitgevoerd, laat staan gelukt. Daarnaast hebben de broers veel ervaring op het gebied van hef- en hijstechniek, maar niet op zee.

Het plan is om het voorste deel van de Koers door te zagen zodat het niet mee omhoog hoeft, dat is namelijk een erg zwaar gedeelte. Daarnaast worden in de romp van de Koersk gaten geboord waardoorheen vanaf het bergingsschip pluggen die, als ze eenmaal door het gat heen zijn, open klappen en hijskabels verankeren, zodat het schip, als alle pluggen bevestigd zijn, het schip kan worden gelicht. Uiteindelijk lukt het na veel tegenslag de Koersk in oktober, ondanks een stromachtiger weertype, te lichten en hangend onder het bergingsschip (de Giant) te verslepen naar de haven van Moermansk.

Voor de nabestaanden, die al zoveel te verduren hadden gehad, was het uiteindelijk een troost dat het schip kon worden gelicht en de doden terug naar huis konden worden gebracht.

Als je van technische uitdagingen houdt om te bekijken, moet je beslist bovenstaande docu van de NPO over de berging bekijken.