Nazi misdadiger of wetenschappelijk genie?

Inleidend.

Terwijl ik op internet foto’s aan het zoeken ben om te gebruiken tijdens één van mijn lessen over de koude oorlog, valt mijn oog op een foto van de Amerikaanse president Kennedy. Op deze foto, hieronder te zien, is Kennedy in gesprek met één van de meest vooraanstaande raketwetenschappers ter wereld; Wernher Von Braun. Deze naam doet een belletje bij mij rinkelen. Ik ben deze naam eerder tegengekomen toen ik een stuk las over het raketprogramma van nazi-Duitsland. Gaat het hier om dezelfde Wernher Von Braun? De verhalen over nazi-kopstukken die  naar zuid Amerika verhuizen om niet gearresteerd te worden ken ik wel. Maar hoe kan het dat deze man niet alleen in vrijheid in Amerika kan leven maar zelfs een vertrouweling kan worden van de Amerikaanse president? Heeft president Kennedy, die tijdens de tweede wereldoorlog notabene zijn broer verloor en zelf ernstig gewond raakte, wel geweten met welke man hij te maken had? Al deze vragen moeten beantwoord worden. Het is tijd voor een nieuwe blog.

Von Braun en president Kennedy in 1963.

Wernher von Braun.

Von Braun is geboren in 1912 in het plaatsje Wirsitz in het huidige Polen. Hij was afkomstig uit een welgestelde familie waarin politiek een prominente rol speelde. Zo was zijn vader minister van landbouw tijdens de Duitse Weimar Republiek (1918-1933). Vanaf 1930 studeerde Von Braun aan de Technische Universiteit van Berlijn, waar hij lid werd van de Verein für Raumschiffahrt (VfR). Hij was assistent van Hermann Oberth bij proeven met raketmotoren die op vloeibare brandstof liepen.

Wernher van Braun en de tweede wereldoorlog.

Von Braun werkte in 1933 aan zijn proefschrift toen de nazi’s de macht in Duitsland overnamen. De nieuwe Duitse overheid onder leiding van Adolf Hitler had vertrouwen in het werk van de jonge Von Braun en financierde zijn onderzoek naar het gebruik van raketten en raketmotoren. Na enkele geslaagde proeven met deze raketten werd von Braun gepromoveerd tot hoofd van de raketgroep. Als hoofd van de legeronderzoekseenheid ontwikkelde Von Braun samen met zijn assistent Konrad Dannenberg de langeafstandsraket A-4, later de V2 genoemd, en een antivliegtuigraket, die Wasserfall werd genoemd.

In 1937 werd Von Braun lid van de NSDAP, de politieke partij van Hitler. In 1940 werd hij lid van de SS en kreeg hij de rang van majoor. Door zich aan te sluiten bij de partij van Hitler en zelfs bij de paramilitaire tak van deze partij, kreeg von Braun alle materiële, financiële en personele steun van Hitler om zijn raketprogramma verder uit te bouwen. Tegelijk zorgde deze keuzes ervoor dat Wernher Von Braun veranderde van een pure wetenschapper in een belangrijk onderdeel van de oorlogsmachine van de nazi’s. Met name door de keuze om zich aan te sluiten bij de SS werd hij ook verantwoordelijk voor de wandaden van de nazi’s. Zo vonden door dwangarbeid in ondergrondse rakettenfabrieken in Duitsland en Polen honderden mannen de dood. Dit waren onder andere de fabrieken waarin de plannen van Von Braun uitgewerkt werden. Naar schatting 12000 dwangarbeiders kwamen om bij het ontwikkelen en bouwen van de raketten van von Braun.

Von Braun met een aantal hooggeplaatste Nazi’s in 1941.

Eind 1943 werd door nazi-Duitsland de V-2 raket in gebruik genomen. De V-2 was er deels gekomen op persoonlijk aandringen van Von Braun bij Hitler. Von Braun reisde op 7 juli 1943 zelf af naar Hitler en overtuigde hem massale middelen te mobiliseren voor de verdere ontwikkeling van het vergeldingswapen. De Führer benoemde Von Braun prompt tot ‘professor’ en hij kreeg de technische leiding over het project. De V-2 raket maakte naar schatting 9000 slachtoffers, veelal in Engeland. Ook op het pas bevrijdde Antwerpen kwam een raket terecht die 500 onschuldige bioscoopbezoekers doodde.

De beruchte V-2 raket naar ontwerp van Von Braun.

Tegen het einde van de oorlog in 1945 bevond Von Braun zich met zijn team van ingenieurs in Beieren. Hij werd daar bewaakt door de SS, omdat de nazi’s bang waren dat hij zou overlopen naar de geallieerden.

Het hierboven beschreven oorlogsverleden van von Braun spreekt voor zich. We hebben het hier over een man die een kans zag om carrière te maken door zich aan te sluiten bij een overduidelijk fout regime. Een man die alles deed om zijn persoonlijke doelen te bereiken ten koste van vele onschuldigen. En een man die actief bijgedragen heeft aan het draaiende houden van de oorlogsmachine van de nazi’s en direct en indirect verantwoordelijk is voor de vele slachtoffers die zijn gevallen door het gebruik van de door hem ontwikkelde wapens.

Von Braun na de tweede wereldoorlog.

Von Braun werd direct na de oorlog met zijn overgebleven team van ingenieurs in het geheim naar Amerika gebracht. Een groot deel van zijn ingenieurs was overigens in handen gevallen van de Russische troepen. De Amerikaanse operatie gebeurde in het kader van de geheime projecten “operatie Overcast” en “operatie Paperclip” van de Amerikaanse overheid om belangrijke nazi-wetenschappers over te brengen naar Amerika.

De meeste van deze wetenschappers, waaronder Von Braun, hebben zich nooit hoeven te verantwoorden voor hun nazi-verleden. Hun technische en wetenschappelijke expertise woog voor de Amerikaanse overheid schijnbaar zwaarder dan een rigoureus onderzoek naar hun verleden waarbij mogelijke misdaden aan het licht zouden komen. Von Braun was een van de eerste nazi-wetenschappers die werd overgebracht naar Amerika en werd in 1955 Amerikaans staatsburger.

Von Braun werd één van de leidende personen in de ontwikkeling van het Amerikaanse ruimtevaartprogramma. Zo werkte hij aan een raket die zou moeten zorgen voor de eerste landing op de maan. Zijn team lanceerde op 31 januari 1953 met succes de Explorer 1, de eerste in het Westen gelanceerde satelliet. Deze gebeurtenis stond aan de wieg van het Amerikaanse ruimtevaartprogramma. Hierdoor werd hij twee jaar later in juli 1960 de eerste directeur van het Marshall Space Flight Center (onderdeel van de NASA) in Huntsville, Alabama en (mede) de geestelijk vader van de draagraketten Saturnus I, Saturnus IB en Saturnus V van het Apolloprogramma. Met de Saturnus V raketten werden de eerste mensen in 1969 op de maan gezet.

Wernher Von Braun (met verrekijker om de nek) lacht met zijn team na de succesvolle lancering van de Apollo 11 raket.
Von Braun poseert voor een raketmotor.

In 1977 overleed Wernher von Braun aan kanker.

Van Nazi misdadiger naar bejubelde wetenschapper.

Von Braun heeft een opmerkelijke carrière gehad, die hij heeft te danken aan zijn eigen kennis en opportunisme, maar ook aan het opportunisme van de Verenigde Staten. Het handelen zonder rekening te houden met principes.

Het overbrengen van nazi-wetenschappers naar de Verenigde Staten om hen vervolgens in te zetten voor de ontwikkeling van de wetenschap in Amerika is een vanuit de overheid georganiseerde operatie geweest. Hier is toestemming voor gegeven door de eindverantwoordelijke, de president van de Verenigde Staten. Voor de VS was het van belang een impuls te geven aan de eigen wetenschap groter dan het straffen van mensen die betrokken waren bij oorlogsmisdaden. Zelfs voormalig opperbevelhebber van de geallieerden en later president Eisenhower en de eerder genoemde president Kennedy hadden blijkbaar geen enkele moeite over het oorlogsverleden van Von Braun heen te stappen. Wellicht zegt dit iets over het denken van de mens. Het belang van jezelf of je eigen land gaat in sommige situaties voor het belang van een ander en rechtvaardigheid.