Nazi misdadiger of wetenschappelijk genie?

Inleidend.

Terwijl ik op internet foto’s aan het zoeken ben om te gebruiken tijdens één van mijn lessen over de koude oorlog, valt mijn oog op een foto van de Amerikaanse president Kennedy. Op deze foto, hieronder te zien, is Kennedy in gesprek met één van de meest vooraanstaande raketwetenschappers ter wereld; Wernher Von Braun. Deze naam doet een belletje bij mij rinkelen. Ik ben deze naam eerder tegengekomen toen ik een stuk las over het raketprogramma van nazi-Duitsland. Gaat het hier om dezelfde Wernher Von Braun? De verhalen over nazi-kopstukken die  naar zuid Amerika verhuizen om niet gearresteerd te worden ken ik wel. Maar hoe kan het dat deze man niet alleen in vrijheid in Amerika kan leven maar zelfs een vertrouweling kan worden van de Amerikaanse president? Heeft president Kennedy, die tijdens de tweede wereldoorlog notabene zijn broer verloor en zelf ernstig gewond raakte, wel geweten met welke man hij te maken had? Al deze vragen moeten beantwoord worden. Het is tijd voor een nieuwe blog.

Von Braun en president Kennedy in 1963.

Wernher von Braun.

Von Braun is geboren in 1912 in het plaatsje Wirsitz in het huidige Polen. Hij was afkomstig uit een welgestelde familie waarin politiek een prominente rol speelde. Zo was zijn vader minister van landbouw tijdens de Duitse Weimar Republiek (1918-1933). Vanaf 1930 studeerde Von Braun aan de Technische Universiteit van Berlijn, waar hij lid werd van de Verein für Raumschiffahrt (VfR). Hij was assistent van Hermann Oberth bij proeven met raketmotoren die op vloeibare brandstof liepen.

Wernher van Braun en de tweede wereldoorlog.

Von Braun werkte in 1933 aan zijn proefschrift toen de nazi’s de macht in Duitsland overnamen. De nieuwe Duitse overheid onder leiding van Adolf Hitler had vertrouwen in het werk van de jonge Von Braun en financierde zijn onderzoek naar het gebruik van raketten en raketmotoren. Na enkele geslaagde proeven met deze raketten werd von Braun gepromoveerd tot hoofd van de raketgroep. Als hoofd van de legeronderzoekseenheid ontwikkelde Von Braun samen met zijn assistent Konrad Dannenberg de langeafstandsraket A-4, later de V2 genoemd, en een antivliegtuigraket, die Wasserfall werd genoemd.

In 1937 werd Von Braun lid van de NSDAP, de politieke partij van Hitler. In 1940 werd hij lid van de SS en kreeg hij de rang van majoor. Door zich aan te sluiten bij de partij van Hitler en zelfs bij de paramilitaire tak van deze partij, kreeg von Braun alle materiële, financiële en personele steun van Hitler om zijn raketprogramma verder uit te bouwen. Tegelijk zorgde deze keuzes ervoor dat Wernher Von Braun veranderde van een pure wetenschapper in een belangrijk onderdeel van de oorlogsmachine van de nazi’s. Met name door de keuze om zich aan te sluiten bij de SS werd hij ook verantwoordelijk voor de wandaden van de nazi’s. Zo vonden door dwangarbeid in ondergrondse rakettenfabrieken in Duitsland en Polen honderden mannen de dood. Dit waren onder andere de fabrieken waarin de plannen van Von Braun uitgewerkt werden. Naar schatting 12000 dwangarbeiders kwamen om bij het ontwikkelen en bouwen van de raketten van von Braun.

Von Braun met een aantal hooggeplaatste Nazi’s in 1941.

Eind 1943 werd door nazi-Duitsland de V-2 raket in gebruik genomen. De V-2 was er deels gekomen op persoonlijk aandringen van Von Braun bij Hitler. Von Braun reisde op 7 juli 1943 zelf af naar Hitler en overtuigde hem massale middelen te mobiliseren voor de verdere ontwikkeling van het vergeldingswapen. De Führer benoemde Von Braun prompt tot ‘professor’ en hij kreeg de technische leiding over het project. De V-2 raket maakte naar schatting 9000 slachtoffers, veelal in Engeland. Ook op het pas bevrijdde Antwerpen kwam een raket terecht die 500 onschuldige bioscoopbezoekers doodde.

De beruchte V-2 raket naar ontwerp van Von Braun.

Tegen het einde van de oorlog in 1945 bevond Von Braun zich met zijn team van ingenieurs in Beieren. Hij werd daar bewaakt door de SS, omdat de nazi’s bang waren dat hij zou overlopen naar de geallieerden.

Het hierboven beschreven oorlogsverleden van von Braun spreekt voor zich. We hebben het hier over een man die een kans zag om carrière te maken door zich aan te sluiten bij een overduidelijk fout regime. Een man die alles deed om zijn persoonlijke doelen te bereiken ten koste van vele onschuldigen. En een man die actief bijgedragen heeft aan het draaiende houden van de oorlogsmachine van de nazi’s en direct en indirect verantwoordelijk is voor de vele slachtoffers die zijn gevallen door het gebruik van de door hem ontwikkelde wapens.

Von Braun na de tweede wereldoorlog.

Von Braun werd direct na de oorlog met zijn overgebleven team van ingenieurs in het geheim naar Amerika gebracht. Een groot deel van zijn ingenieurs was overigens in handen gevallen van de Russische troepen. De Amerikaanse operatie gebeurde in het kader van de geheime projecten “operatie Overcast” en “operatie Paperclip” van de Amerikaanse overheid om belangrijke nazi-wetenschappers over te brengen naar Amerika.

De meeste van deze wetenschappers, waaronder Von Braun, hebben zich nooit hoeven te verantwoorden voor hun nazi-verleden. Hun technische en wetenschappelijke expertise woog voor de Amerikaanse overheid schijnbaar zwaarder dan een rigoureus onderzoek naar hun verleden waarbij mogelijke misdaden aan het licht zouden komen. Von Braun was een van de eerste nazi-wetenschappers die werd overgebracht naar Amerika en werd in 1955 Amerikaans staatsburger.

Von Braun werd één van de leidende personen in de ontwikkeling van het Amerikaanse ruimtevaartprogramma. Zo werkte hij aan een raket die zou moeten zorgen voor de eerste landing op de maan. Zijn team lanceerde op 31 januari 1953 met succes de Explorer 1, de eerste in het Westen gelanceerde satelliet. Deze gebeurtenis stond aan de wieg van het Amerikaanse ruimtevaartprogramma. Hierdoor werd hij twee jaar later in juli 1960 de eerste directeur van het Marshall Space Flight Center (onderdeel van de NASA) in Huntsville, Alabama en (mede) de geestelijk vader van de draagraketten Saturnus I, Saturnus IB en Saturnus V van het Apolloprogramma. Met de Saturnus V raketten werden de eerste mensen in 1969 op de maan gezet.

Wernher Von Braun (met verrekijker om de nek) lacht met zijn team na de succesvolle lancering van de Apollo 11 raket.
Von Braun poseert voor een raketmotor.

In 1977 overleed Wernher von Braun aan kanker.

Van Nazi misdadiger naar bejubelde wetenschapper.

Von Braun heeft een opmerkelijke carrière gehad, die hij heeft te danken aan zijn eigen kennis en opportunisme, maar ook aan het opportunisme van de Verenigde Staten. Het handelen zonder rekening te houden met principes.

Het overbrengen van nazi-wetenschappers naar de Verenigde Staten om hen vervolgens in te zetten voor de ontwikkeling van de wetenschap in Amerika is een vanuit de overheid georganiseerde operatie geweest. Hier is toestemming voor gegeven door de eindverantwoordelijke, de president van de Verenigde Staten. Voor de VS was het van belang een impuls te geven aan de eigen wetenschap groter dan het straffen van mensen die betrokken waren bij oorlogsmisdaden. Zelfs voormalig opperbevelhebber van de geallieerden en later president Eisenhower en de eerder genoemde president Kennedy hadden blijkbaar geen enkele moeite over het oorlogsverleden van Von Braun heen te stappen. Wellicht zegt dit iets over het denken van de mens. Het belang van jezelf of je eigen land gaat in sommige situaties voor het belang van een ander en rechtvaardigheid.

Jackie Kennedy: Beauty and Brains.

Wie denkt aan Jackie Kennedy, denkt ongetwijfeld aan kokette jurkjes, mantelpakjes met hoedjes en oversized zonnebrillen. Jackie was een stijlicoon, maar als First Lady was ze meer dan alleen het mooie plaatje.

JFK en Jackie Kennedy

Een leven vol hoogte en dieptepunten.

Jackie heeft het niet gemakkelijk gehad. Als vrouw van president John F. Kennedy heeft ze naast hoogtepunten ook heel wat dieptepunten gekend. De avontuurtjes van haar man hebben haar bijvoorbeeld in lastige posities gebracht. Ze heeft hem meerdere malen betrapt met andere vrouwen. Alhoewel ze het niet zomaar liet gebeuren en hem confronteerde met zijn buitenechtelijke escapades, is ze altijd bij hem gebleven en stond ze aan zijn zijde in voor- en tegenspoed.

Ze vervulde de rol van de actieve presidentsvrouw met verve tijdens de verkiezingscampagne. Hoewel over het algemeen wordt gedacht dat ze weinig interesse had in politiek speelde ze een belangrijke rol op het gebied van ‘stille diplomatie’. Ze zette zich in voor verschillende goede doelen en schitterde tijdens staatsbezoeken. Ze genoot van aandacht, maar was ook in staat haar mannetje te staan tijdens bezoeken in het buitenland en in formele bijeenkomsten. Ze was welbespraakt, wat haar onder andere goed van pas kwam in de vele interviews waarin ze verscheen. Jackie maakte meer internationale reisjes dan elke andere First Lady. Ze vergezelde haar man, maar ging ook vaak alleen. Ze onderhield contacten met wereldleiders, waaronder de Franse Charles de Gaulle, de Indiase Jawaharlal Nehru, de Pakistaanse Ayub Kahn en de Engelse Harold McMillan.  Ze sprak meerdere vreemde talen vloeiend, waaronder Spaans, Italiaans en Frans. Dit droeg bij aan haar wereldwijde populariteit. Ze was zeer sociaal en wist mensen goed in te schatten. Een duidelijk voorbeeld van haar sterke sociale vaardigheden is te zien tijdens het bezoek van Jack en Jackie aan Nikita Chroesjtsjov in Wenen. De communistische leider werd gevraagd de president een hand te geven voor de officiële persfoto, maar hij wilde liever eerst een hand van Jackie.

De brains van Jackie.

Jackie was een intelligente dame en had binnenshuis een duidelijke vinger in de pap. Ze stond haar man graag bij met raad en daad. Omdat ze geïnteresseerd was in literatuur, voorzag ze hem van literaire weetjes en quotes waar hij vervolgens dankbaar gebruik van maakte in zijn speeches en publieke optredens. Ze had niet alleen literair een brede interesse, maar ze had ook oog voor kunst en cultuur. Zo hield ze zich bijvoorbeeld bezig met het restaureren, opnieuw decoreren en aankleden van verschillende ruimtes in het Witte huis, waarbij de nadruk lag op het behouden en herstellen van de historische elementen. Mede door de inzet van Jackie werd er een wet aangenomen waarin historische stukken, die aan het Witte Huis waren gedoneerd, werden behouden en beschermd. Dit restauratie project werd voornamelijk privé gefinancierd en daarmee was ze de drijvende kracht achter de White House Historical Association. Ze richtte een comité op om dit restauratieproces te financieren en organiseerde rondleidingen door het Witte Huis. Jackie was mede verantwoordelijk voor het invoeren van de Smithsonian Institution,  een wet die vastlegde dat vertrekkende presidenten meubels en pronkstukken uit het Witte Huis niet konden toe-eigenen en meenemen. Niet alleen literatuur en kunst hielden haar bezig, ook op cultureel vlak was ze actief.  Zo organiseerde ze veel sociale evenementen rondom het Witte Huis waarbij ze bijvoorbeeld muzikanten, dichters, schrijvers en wetenschappers in combinatie met politici en diplomaten uitnodigde. Jackie was begaan met het behoud van het culturele erfgoed van de Verenigde Staten en zette zich in tegen het slopen van bijzondere historische gebouwen, waaronder enkele historische huizen op Lafayette Square in Washington en ze steunde de renovatie van het station Grand Central Terminal in New York.  

De drama’s in het leven.

In haar persoonlijke leven lag er veel druk op haar schouders. Ze had enorme zorgen aan haar hoofd en kreeg enorme verliezen te verwerken. Twee van haar vier kinderen overleden veel te vroeg. Arabella werd op 23 augustus 1956 levenloos geboren en hun zoontje Patrick, geboren op 7 augustus 1963, overleed na twee dagen aan de complicaties van onvolgroeide longen.  Het moet een enorm zware periode voor haar zijn geweest, maar haar publieke rol bleef ze ondanks dit alles vervullen. Op 22 november 1963 sloeg het noodlot toe. Jackie en John waren op bezoek in Dallas, als onderdeel van een publieksreis door Texas, en reden in een open limousine door de stad. Kennedy werd dodelijk gewond door geweerschoten toen ze over Dealey Plaza reden. Haar wereldberoemde roze pakje was besmeurd met bloedvlekken. De wereld verkeerde in shock.

John F. Kennedy (links) en zijn vrouw in de limousine, kort voor de aanslag.

Een leven zonder John.

Jackie ontpopte zich in de daaropvolgende periode tot het samenbindende symbool van een rouwende natie. De weduwe leek sterk van buiten, maar was van binnen gebroken door dit onbeschrijflijk grote verlies. Jackie vond dat de zinloze daad die haar gezin was overkomen in sociale context geplaatst moest worden en greep het interview met Life Magazine met beide handen hiervoor aan. Ze overtuigde journalist Theodore White van haar visie op Jack Kennedy: een man met een heroïsche en idealistische kijk op de geschiedenis. In minder dan een uur schreven Jacky en Theodore samen het artikel For President Kennedy: An Epilogue. Jackie vertelde in het artikel over de musical Camelot en Jack’s fascinatie met deze musical. Ze had hem regelmatig een bandopname van de musical laten horen. Zijn favoriete stukje werd in het artikel door haar genoemd. “Don’t let it be forgot, That once there was a spot. For one brief shining moment that was known as Camelot”. Met dit artikel wilde Jackie duidelijk maken dat er nooit meer een Camelot zou zijn. “There’ll be great Presidents again- but there’ll never be another Camelot”.  Dankzij dit interview werd Camelot het symbool van de regering Kennedy en de mythe van Camelot was hiermee geboren.

In de periode die volgde probeerde Jackie sterk te zijn voor de buitenwereld, maar ze kampte met gedachten over zelfmoord. Haar kinderen en familie hielden haar echter op de been, met name Jack’s broer Robert F. Kennedy is een steun en toeverlaat in deze zware tijd. Langzaam maar zeker wist ze haar leven weer een beetje op te pakken en ze vertrok met de kinderen uit het Witte Huis. Ze kocht een luxe appartement op Fifth Avenue in New York, hopende op wat privacy en rust. Een jaar lang trad ze niet op in de openbaarheid en vocht ze tegen het enorme verdriet.

Weg uit de Verenigde Staten.

Wanneer Robert F. Kennedy, de broer van John, in 1968 ook wordt vermoord, besluit Jackie weg te gaan uit de Verenigde Staten. Ze had het gevoel dat de Kennedy familie een doelwit was en voelde zich niet langer veilig. Ze wilde haar kinderen beschermen voor eventuele aanslagen en eindigde in Griekenland waar ze in 1968 trouwde met scheepsmagnaat Aristoteles Onassis. Het huwelijk leek haar imago van rouwende weduwe een klein beetje aan te tasten, alhoewel het ook als symbool werd gezien van de moderne Amerikaanse vrouw die opkwam voor de veiligheid van haar gezin. Helaas hield het huwelijk geen stand, en toen de scheiding net was aangevraagd, overleed Onassis. Jackie was op haar 46e voor de tweede keer in haar leven weduwe. Weer een gigantische klap voor de jonge Jackie. Toch wist ze zich, na opnieuw een periode van rouw, te herpakken. Ze zocht afleiding in een van haar vroegere passies en pakte haar carrière in de uitgeverswereld weer op. Zo werkte ze al snel voor Viking Press en later bij Doublebay, waar ze een succesvol editor werd.

Het overlijden van Jackie.

In januari 1994 werd bij Jackie non- Hodgkin vastgesteld en een paar maanden later, 19 mei 1994, overleed ze aan de gevolgen van kanker. Na de begrafenisceremonie bij de St. Ignatius Roman Catholic Church werd ze begraven op het Arlington National Cemetery naast haar man John F. Kennedy en hun twee overleden kinderen.

Graf van Jacqueline Bouvier Kennedy Onassis op het Arlington National Cemetery.

Concluderend..

Jacqueline Bouvier Kennedy Onassis was een vrouw van de wereld, een moderne vrouw wiens leven vele hoogtepunten heeft gekend, maar misschien nog wel meer dieptepunten. Een stijlicoon, gevangen in het perfecte plaatje voor de buitenwereld, maar met een gebroken hart van binnen. Het bebloede roze mantelpakje zal bij ons allen in het geheugen gegrift zijn. Jackie was een krachtige vrouw wiens vechtlust, onafhankelijkheid en zelfstandigheid opmerkelijk te noemen is. Ondanks de vele tragische gebeurtenissen, tegenslagen en de enorme verliezen die ze heeft geleden, krabbelde ze bewonderingswaardig elke keer weer op. Haar familie steunde haar onvoorwaardelijk. Ze was intelligent en wist veel van de wereld. Haar algemene kennis en brede interesse, haar bijdrage aan de politiek en haar welbespraaktheid hebben ervoor gezorgd dat Jackie niet alleen als een stijlvolle beauty beschouwd mag worden, maar dat we haar ook als een vrouw met brains mogen zien.