De roerige verhouding tussen de Engelsen en de Ieren. Deel II

In het vorige blog over dit onderwerp eindigden we met het ontstaan van de IRA aan het begin van de 20e eeuw, vlak na het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog, en de Paasopstand van 1916, welke een markeerpunt vormde in de geschiedenis van Ierland omdat hier de scheiding ontstaat tussen een tak binnen het Ierse nationalisme die een radicale koers wil varen, en een meer gematigde algemeen nationalistische tak, welke het patronaat van de Britse kroon onder de belofte van autonomie accepteerde.

Doordat het Britse rijk veel manschappen verloor in de velden van Vlaanderen, had het verse aanwas nodig. Voor de Ieren gold tot dan toe geen dienstplicht. Die werd echter al snel ingevoerd voor de Ieren, waarbij de Britse overheid als motivatie aanvoerde dat men toch eervol zou vechten voor de vrijheid van een klein land als België, dat militair immers niet op kon tegen het voortdenderende oorlogsgeweld komende uit het Oosten.

Het nationalisme en het anti-Britse sentiment werden hierdoor echter alleen maar versterkt en de gedachte dat men klaar was voor een grote opstand tegen de Britse bezetter groeide verder. De Paasopstand vormde het toneel van het gewapende verzet dat onder leiding van James Connoly van de Irish Citizen Army met ruim 200 aanhangers, en meer dan 2000 aanhangers van de Irish Volunteers onder leiding van Padraig Pearse ( welke op paasmaandag als leider van de nieuwe republikeinse regering de Ierse republiek uit zou roepen), de strijd opnam tegen de Britse bezetter, die daar zo`n 4500 manschappen tegenover stelde. Er werd een harde maar kansloze kortstondige strijd gevoerd door de Ierse opstandelingen; numeriek waren ze zwaar in de minderheid en hun uitrusting kon zich niet meten met die van de Engelsen. Op 24 April 1916 (paasmaandag) marcheerden ze door de straten van Dublin, waarbij ze diverse overheidsgebouwen in beslag namen. Britse troepen reageerden echter snel en er ontspon zich een strijd, welke voortduurde tot 30 april.

Verwoesting te Dublin na de gebeurtenissen gedurende de Paasopstand van 1916

Het hoofdkwartier van de opstandelingen vormde het General Post-Office, waar leider Connoly zwaargewond raakte tijdens de gevechten en nog maar enkele dagen te leven zou hebben gehad op basis van zijn verwondingen. De opstand werd neergeslagen en de leiders werden door de Britten geëxecuteerd. Dit is een gebeurtenis welke van belang geweest voor de vorming van de houding t.a.v. de Britse bezetter onder de massa van het Ierse volk. Vooral de executie van Connoly was omstreden. Hij zou sowieso sterven aan zijn verwondingen volgens de artsen, maar werd evengoed voor het vuurpeloton gezet. Omdat hij niet meer kon lopen, werd hij naar de executieplaats gedragen op een stretcher, waarna hij werd vastgebonden op een stoel zodat ze hem neer konden schieten naar een model dat in elk geval iets moest weghebben van een standrechtelijke executie.

De gebeurtenis riep veel weerstand op onder de meerderheid van de Ierse bevolking, welke zich tot dan toe had afgekeerd van een openlijke opstand, terwijl met het gruwelijke bloedoffer dat door Connolly werd gebracht toch voor velen de schellen van de ogen vielen. Ineens werd duidelijk welke idealen de opstandelingen dreven in hun strijd tegen de bezetter. Het was van meet af aan duidelijk dat de Paasopstand gedoemd was te mislukken en de opstandelingen wisten dit ook. Uiteindelijke lieten ruim 60 opstandelingen het leven en aan Britse zijde stierven ruim 130 troepen. De opstand werd door de pers toegeschreven aan Sinn Fein, die er in feite niet bij was betrokken, maar de berichtgeving zorgde er wel voor dat hun ledenaantal kon groeien. De paasopstand had in zekere zin dus haar oorspronkelijke doel gemist, maar vormde toch een kentering: de anti-Britse sentimenten groeiden door de gebeurtenissen omtrent de Paasopstand verder en leidden tot een overwinning van Sinn-Fein tijdens de verkiezingen van 1918. Daarnaast zou uit de mengelmoes van The Irish Volunteers, The Irish Citizen Army en andere groepen de IRA ontstaan; The Irish Republican Army (1917).

Een groep Irish Volunteers

Sinn Fein

Nadat meer en meer leden zich aansloten bij Sinn Fein na de Paasopstand van 1916, werd de beweging meer radicaal nationalistisch. Tussen 1918 en 1921 woedde de Ierse onafhankelijkheidsoorlog op grote schaal; een periode waarin Sinn Fein de eerste Assembly of Ireland (“Dail Eirreann” of: “Eerste Dail” in de Ierse taal) vormde in 1918; het eerste Ierse Republikeinse parlement. In hun manifest weigerden ze de Britse regering te erkennen en een eigen landsbestuur te vormen vanuit Dublin. Tijdens de eerste vergadering van de vers gevormde assemblee werd een grondwet gemaakt. In augustus 1918 echter, werd de assemblee illegaal verklaard door de Britse regering; waardoor de vergaderingen voortaan ondergronds werden gehouden. De eerste “Dail” bestond tot 1921, toen de Ierse onafhankelijkheidsstrijd tot een einde kwam, en er een vredesverdrag met de Engelsen werd gesloten.

De Ierse onafhankelijkheidsstrijd 1918-1921

Binnen Sinn Fein ontstonden na het verplichten van de dienstplicht door de Britten voor Ieren twee lijnen binnen de partij: de politieke en de militaire. Zo koos Eamon de Valera als leider van de Dail de politieke kant in de hoop op gewin via deze weg, daar waar Michael Collins, zijn minister van financiën, ervoor koos de weg van het gewapend verzet te volgen. De Valera hoopte dat de Ierse zaak behandeld zou worden bij de vredesonderhandelingen na het einde van de Eerste Wereldoorlog te Versailles. Michael Collins had echter de stellige overtuiging dat de vrijheid enkel bereikt kon worden door er voor te strijden. Officieel was Collins dus minister van financiën van de Ierse Republiek, hoewel hij in feite de strategie van het gewapende verzet organiseerde, waarbij hij als primair doel het verwijderen van het Brits gezag op het platteland koos, hopende op een groeiende steun van het volk, als reactie op represailles door de Britten.

Nu was er binnen Sein Feinn al een lange tijd aanwezigheid van paramilitaire elementen onder de naam The Volunteers. Onder The Volunteers bevonden zich ook radicaler nationalisten welke de Irish Republican Brotherhood hadden opgericht. Samen werden deze twee groepen gezien als het leger van Sinn Fein (IRA). Collins had goed voor ogen volgens welke spelregels hij het spel wilde spelen en besefte maar al te goed dat een strijd volgens conventionele methodieken enkel de ondergang voor de Ieren kon betekenen tegen het veel beter uitgeruste Britse leger. Om die reden koos hij voor de Hit and Run techniek; Guerilla dus.

Michael Collins kreeg gelijk en het Britse gezag reageerde inderdaad fel op de guerrilla-acties van de IRA onder zijn leiding. Zo had hij in 1920 het plan opgevat in Dublin een groot aantal Britse officieren om het leven te brengen. Dertien Britse officieren verloren daarop inderdaad hun leven bij diverse acties van de IRA in de stad.

Voetbal

Later op dezelfde dag werd er gevoetbald in Croke Park tussen het team van Tipperary en het team van Dublin. Een Brits konvooi was onderweg naar het stadion met de intentie iedereen te fouilleren in het stadion, waar vijfduizend toeschouwers aanwezig waren. Dit liep door spanningen echter compleet uit de hand en de Britse veiligheidstroepen schoten om zich heen, waarbij dertien doden en ruim zeventig gewonden vielen. Deze dag, zondag 21 november, ging de boeken in als de bloedigste zondag uit de geschiedenis van de Republiek; Bloody Sunday, in de jaren `70 zou er nog zo`n zondag volgen. Uiteindelijke eindigde de onafhankelijkheidsoorlog doordat er een verdrag kwam met de Britten welke Ierland verdeelde in twee gebieden; Noord-Ierland, met als centrum Ulster voorop (Het Noorden van Ierland vormde het hart van de economie met haar havenactiviteiten en handelsverkeer) dat onder Brits gezag bleef, en de rest van het eiland dat vanaf nu de Ierse Vrijstaat vormde.

Het herdenkingsmonument te Croke Park

Uiteindelijk werd er in 1921 toch een vredesbestand gesloten. Namens de Republikeinen werd Collins samen met Arthur Griffith door de Valera afgevaardigd om onderhandelingen te voeren met het Britse gezag na het sluiten van het bestand. Het resultaat hebben we reeds kort benoemd. De provincie Ulster (Noord-Ierland) bleef onder Brits gezag, de rest van Ierland werd de Ierse Vrijstaat, echter zonder complete autonomie, datgene waar de Ieren zo op hadden gehoopt. Daarbij bevatte het verdrag de bepaling dat trouw moest worden gezworen aan de Britse kroon. Het verdrag was dus op zijn zachtst gezegd omstreden binnen de eigen geledingen, en Collins had hier een belangrijke rol bij gespeeld. Collins zou zelf in 1922 omkomen bij een bezoek aan zijn troepen in de buurt van Macroomin, tien dagen nadat hij president was geworden van de Ierse Vrijstaat. Zijn dood is omstreden omdat niet duidelijk is of hij door zijn eigen mannen, of door vijandelijke troepen. Zoals gezegd was het vredesverdrag omstreden; aangenomen wordt dat hij door tegenstanders van het verdrag om het leven is gebracht.

Michael Collins, Iers politicus en revolutionair

De voor- en tegenstanders van het verdrag kwamen lijnrecht tegenover elkaar te staan en een burgeroorlog werd onvermijdelijk. De Ierse Vrijstaat arresteerde op grote schaal IRA-leden welke tegen het verdrag gekant waren en op hun beurt voerde de IRA acties uit. In de tien maanden die volgden vielen honderden slachtoffers. Uiteindelijk zegevierde de Ierse Vrijstaat en schikte de tegenstanders van het verdrag zich met tegenzin in de situatie, en eind april 1923 volgde een wapenstilstand, gevolgd door nieuwe verkiezingen, waarbij een ruime meerderheid koos voor de partij die voor de Vrijstaat was.

In het volgende blog over dit onderwerp, het laatste deel van dit drieluik, zoomen we in op de rol van Ierland tijdens de Tweede Wereldoorlog een interessant hoofdstuk uit de Ierse geschiedenis; de Ierse Republiek wenste dan wel neutraal te blijven gedurende deze periode, maar daar was niet iedereen onder de Ieren het mee eens. Verder duiken we in de periode van The Troubles, de periode die de meeste mensen van mijn leeftijd (40) nog helder voor de geest staat.