Hollandse schilderkunst in de Gouden Eeuw

De Gouden Eeuw heeft vele Nederlandse meesterwerken in de kunst voortgebracht. Vorig jaar bracht ik een bezoek aan het Mauritshuis in Den Haag, waar ook dit werk, van de hand van Paulus Potter genaamd de Stier hangt. Het werk valt op door zijn grootte: het meet 2.36 x 3.39 meter. Daarbij valt eveneens op dat Potter er voor koos een alledaags iets als een stier op zulke grote afmetingen weer te geven. Het doek is niet op locatie geschilderd, maar uitgewerkt aan de hand van tekeningen in het atelier. Dat kun je ook zien aan de manier waarop de stier is weergegeven. De stier is namelijk niet geheel realistisch weergegeven, maar lijkt eerder een samenstelling van tekeningen van stieren van verschillende leeftijden te zijn. De Gouden eeuw bracht nieuwe stijlen en genres voort, die men in het buitenland helemaal niet kende.

De Stier van de hand van Paulus Potter (1647). Bron: www.mauritshuis.nl

Uniek

Het feit dat er zulke gewone taferelen geschilderd werden was uniek te noemen in de schilderkunst in de Gouden Eeuw. Schilderwerken werden namelijk in die tijd doorgaans gekenmerkt door bijbelse taferen, historische gebeurtenissen, portretten van adellijke of geestelijke lieden of onderwerpen uit de mythologie. Maar een aantal gebeurtenissen hebben er toe geleid dat een verandering in de schilderkunst in de Nederlanden plaatsvond. Vanwege de harde represailles die de Spanjaarden voerden tegen het nieuwe opkomende protestantisme vanaf het zesde decennium van de zestiende eeuw, kwam er al snel een uittocht van aanhangers van het nieuwe geloof op gang, welke uitweken naar Engeland, de Duitse landen en ook De Republiek. Met de welvaartsgroei in de 17e eeuw, toen en doordat De Republiek meer en meer onder het juk van de Spanjaarden uitkwamen, kwam er meer besteedbaar inkomen vrij voor aankopen van schilderijen onder met name de burgerij; de vraag groeide. De vrijheidsstrijd van de Nederlanden tegen de Spanjaarden zorgde er ook voor, met name na de Val van Antwerpen (1585), dat er een grote groep mensen ontwikkelde burgers naar de noordelijke gewesten Zeeland en Holland uitweken. Deze groep bracht ook kunstschilders mee, met eigen technieken en genres.

En met de strijd tussen de katholieken en de protestanten gedurende de reformatie werden schilderijen met specifiek katholieke taferelen voortaan taboe in De Republiek. Daarnaast verliepen de kunstaankopen via de handel en werd er weinig in opdracht geschilderd. Kunst werd steeds meer verzameld. De handel in kunst explodeerde dan ook. Hierdoor trad steeds meer specialisatie onder de schilders op om onderscheidend te kunnen zijn. Miljoenen schilderijen van hoge kwaliteit werden in de Gouden Eeuw vervaardigd. De handel in schilderijen was groter dan die in boeken te noemen en in ieder huis van een ambachtsman hing wel een schilderij. Schilderijen werden dus gemeengoed onder de burgerij.

It`s hard to earn a livin`

Schilders uit de Gouden Eeuw werden beroemd, maar meestal pas in de eeuwen die volgden. Veel schilders moesten omdat wegens de grote aantallen kunst in de handel ook weer veel gaan produceren om uberhaupt rond te kunnen komen. Sommige schilders, tenzij ze in hun eigen tijd wel al bekend waren en dus een hogere prijs voor hun werk konden vragen, hielden er bijbaantjes op na om rond te kunnen komen of verlieten zelfs het vak. Ook waren bepaalde genres meer populair onder kopers dan andere. Zo was het makkelijker een landschapschilderij te verkopen dan een historisch tafereel.

Portretten

Onder de welgestelden werden portretten steeds populairder. De portretschilders bij uitstek in deze periode zijn Rembrandt en ook Frans Hals. Met dit genre kon Rembrandt in elk geval zijn grootste financiele succes vergaren, hoewel hij zelf liever het historische genre schilderde. Portretten uit deze periode tonen vaak, in tegenstelling tot portretkunst uit andere landen binnen deze periode, een sombere kledingstijl en achtergrond, op calvinistische leest geschoeid. Het moment waarop kopers vaak kozen voor een zelfportret was het huwelijk. De grootste mijlpaal in het leven van de opdrachtgevers mocht vereeuwigd worden op het doek.

Frans Hals – De vrolijke drinker (1628-1630)

Alledaags leven

Ook het genre waarbij taferelen uit het alledaags leven werden geschilderd werden in de 17e eeuw snel populairder. Jan steen is hiervan de bekendste exponent. Deze schilderijen hebben ons ontzettend veel verteld over de manier waarop het gewone leven er in de 17e eeuw uit heeft gezien. Steen zette vaak familie in als modellen voor zijn taferelen. Zijn schilderijen kennen daarnaast vaak een moralistische boodschap waarmee hij lijkt te waarschuwen voor zedige zaken.

Jan Steen – Pas op voor rijkdom (1663)

 

 

 

 

 

 

 

Wereldwijde faam

Nederlandse werken uit de Gouden Eeuw hangen over heel de wereld, van Hermitage tot National Gallery. Het Louvre heeft enkele bekende werken van Hollandse en Vlaamse meesters en ook in het Metropolitan vind je veel werken van de hand van Hollandse meesters, waaronder Rembrandt, Vermeer en van Ruysdael. Het dagelijks leven dat door de Nederlandse schilders werd afgebeeld, en het hiermee gepaard gaande realisme in wat men maakte, werd werd wereldberoemd. De Nachtwacht is waarschijnlijk de meest bekende exponent van de Hollandse school in deze periode. Deze werd in het Rijksmuseum bezocht door zo`n 2,2 miljoen bezoekers in 2016. De waarde van het doek wordt geschat op zo`n 500 miljoen euro (2011). Het geeft aan dat de stukken uit met name deze periode in de Nederlandse schilderkunst kwalitatief tot de besten in de wereld behoren.