Nederlanders in de bres voor Napoleon

Henk

Enkele jaren geleden sprak ik met een (inmiddels oud-) collega over de fatale Russische veldtocht van Napoleon. Ik noem hem hier voor het gemak even Henk, in verband met de privacy. Henk is net als ik geïnteresseerd in de geschiedenis van onder andere Europa. Hij vertelde me dat hij een reis per motor ging maken door Wit-Rusland. Henk wilde ook naar de Berezina. Die naam kende ik natuurlijk ook. Het is de plaats waar Napoleon met zijn vluchtende leger over moest steken.

De Russische veldtocht

De Russische veldtocht van Napoleon is een veel beschreven en bekende geschiedenis, zeker onder de ouderen onder ons. Henk wilde ook de plek bezoeken waar het restant van Napoleon`s op de vlucht geslagen leger gedurende hun terugtocht een natuurlijke hindernis in bittere koude temperaturen diende te nemen voordat het verder kon: de Berezina. De Berezina is een zijtak van de meer bekende rivier de Dnjepr en stroomt over een lengte van zo`n 600 kilometer lengte.

Berezina

De rivier vormt een groot probleem voor Napoleon en de zijnen, want zijn leger werd op de oostelijke zijde van de rivier omsingeld door het vijandelijke leger, en de enige brug in de buurt om de rivier over te kunnen steken, was in handen van de vijand. De soldaten in het leger van de keizer zijn aan het einde van hun Latijn, ze zijn half bevroren, lijden honger en lopen nog soms nog maar met de helft van hun oorspronkelijke uitrusting in de gelederen. Soldaten vertrapten elkaar in ongecoördineerde chaotische taferelen bij eerdere oversteekplaatsen. Men moet soms onderlinge gevechten voeren om de overkant te bereiken. Het vriest meer dan 20 graden.

Nederlanders

Binnen dit internationale Franse leger bevinden zich ook zo`n 25000 Nederlandse soldaten; de rode lansiers genaamd, naar hun opvallende rode uitmonstering. Onder hen ook zo`n 400 pontonniers en enkele infanterie regimenten plus een regiment kurassiers. Wanneer op de 24e de Berezina wordt bereikt, zijn het o.a. de Nederlandse pontonniers die het ijzige water in springen en een brug aanleggen wat een klein deel van het leger een overtocht biedt. Ze weten dat ze gaan sterven door de kou, maar toch brengen zij het ultieme offer voor de keizer. Het toont aan dat de keizer ondanks de fatale veldtocht naar Rusland, nog steeds niet van zijn voetstuk was gevallen.

Van de 400 pontonniers zijn er zes die het epos na kunnen vertellen. Ze hebben er voor gezorgd dat het restant van het leger verder kon op hun lijdensweg richting Parijs, en boden de keizer de kans te ontsnappen. Rondom de oversteek plaatste Napoleon zijn laatste list. Een afleidingsmanouvre redde samen met de heroische daad van de pontonniers een deel van het reeds gedecimeerde Grande Armee. van de 400.000 soldaten die richting Rusland trokken in 1812, waren er bij de oversteek op de terugweg bij de Berezina nog maar zo`n 50.000 over. Het kleumende leger leed een ongekende lijdensweg. Voortdurende en onvoorspelbare aanvallen van de Kozakken teisterden Napoleons leger, ziekte, een honger zo groot dat men in sommige gevallen tot kannibalisme op gevallen kameraden overging om te overleven.

Memoires

Van de terugtocht zijn een aantal goed gedocumenteerde en bewaard gebleven ooggetuige verslagen in de vorm van memoires te raadplegen die een aardig inzicht geven van de gebeurtenissen. Vooral de dagboeken van Coulaincourt (Generaal) en Bourgogne (Luitenant) zijn sprekend. Coulaincourt, generaal en Napoleons adjudant, zat bij hem in de koets toen hij op 5 december het lijdende leger plotsklaps en in spoedtempo verliet naar Parijs omdat hem geruchten van een op handen zijnde coup ter ore waren gekomen. Hij heeft in zijn memoires de hele reis beschreven en interessant zijn ook de persoonlijke gesprekken met de keizer.

Bescheiden

Bij zo`n veelbeschreven een gebeurtenis verwacht je een grotesk onder Sovjet-heerschappij opgericht herdenkingsmonument bij de beruchte oversteekplaats, maar daar komt men bedrogen uit. Slechts een bescheiden kleine gedenkplaat herinnert aan de verschrikkingen, zo vertelde Henk na zijn terugkeer. Hij had ook moeite het te vinden, dat zegt ook genoeg. Henk is niet de enige die (een gedeelte van) de terugreis heeft gemaakt per motor. Ook Sylvain Tesson heeft dat gedaan, in een zijspan van een Ural; een Russische motorfietsmerk.

Tesson

Hij heeft tijdens die reis om nog beter in te kunnen leven, de dagboeken van zowel Coulaincourt als Bourgogne bij de hand en reist in dezelfde winterse periode onder weliswaar iets minder strengen koude, maar ook met gevaar voor eigen leven, dit keer door roekeloos rijdende vrachtwagens die ze de sneeuw om de oren rijden. Wie meer wil weten over de barre omstandigheden van de terugtocht van de Grande Armee uit Rusland, zou zeker dit boek moeten lezen; een aanrader dus!