Een geopolitieke tour rond de wereld; nieuwste geschiedenis

Een geopolitieke reis in de actualiteit te beginnen met Europa

 

 

 

 

 

 

Door: Ruud Willems

De titel van deze blog doet vermoeden dat Europa nog steeds een rol te vervullen heeft op het geopolitieke schaakbord van de wereld. Dat is ook zo. Of we blij moeten zijn met de rol die Europa daarbinnen nog kan spelen, is een tweede, los van de manier waarop deze momenteel door commissies, organen en politiek leiders van onze tijd worden ingevuld. Europa wordt namelijk enerzijds extern bedreigd door machtsblokken in het oosten (Rusland/China) en zuiden (Turkije) en loopt aan de leiband van de VS. Anderzijds wordt het intern bedreigd door migratiestromen en de problematiek daaromheen, besluiteloosheid, trage besluitvorming, economische dreiging, interne verdeeldheid, en de tactieken van de NAVO. Europa is meegezogen in het tijdperk van het bewerkstelligen van regime-changes in o.a. het Midden-Oosten vanaf de regering van George W. Bush en proeft daar nu de zure druiven van.

Ook heeft Europa zichzelf in de vingers gesneden door het invoeren van sancties tegen Poetin. Poetin heeft hierop het contact met China, Iran en Turkije verstevigd. Het is dan ook een illusie om te denken dat de sancties opgelegd door het Westen van grote invloed zijn op de economie in Rusland. Sterker nog, de economie van Rusland is onder de leiding van Poetin in de periode 2000-2008 na de ineenstorting aan het einde van de Koude Oorlog zo goed als op het oude niveau. In afgelopen jaren voelde Rusland tijdelijk in sterke mate het teruglopen van de inkomsten uit gas- en oliebaten, maar het heeft Rusland dus in de handen doen drijven van andere economieën dan die in het Westen. Voor 2020 heeft Poetin het plan uitgerold om de Russische economie de top-tien van de wereld in te brengen.

De sancties aan Rusland opgelegd door Europa werden zoals we weten opgelegd naar aanleiding van de gebeurtenissen in de Oekraïne. Rusland had de Krim geannexeerd. Dat woord, waarbij steeds – om een voorbeeld te geven – wordt verwezen naar een daadwerkelijke annexatie uit het verleden, namelijk die van het Sudetenland door Nazi-Duitsland, wordt door het Westen steeds in alle media gebruikt; in de pers, op tv, in actualiteitenprogramma`s. Maar men vergeet hierbij dat de bewoners in dat gebied zelf om (militaire) steun vanuit Rusland hebben gevraagd. Kan men dan nog spreken van een annexatie? Daarnaast ligt Sebastopol, de plek waar zich de enige haven voor Rusland bevindt welke het hele jaar geopend kan blijven voor de Russische marine, op de Krim. Het is voor Rusland ondenkbaar, dat deze haven onder de invloedssfeer komt van de NAVO, wat het geval zou zijn als Oekraïne daadwerkelijk onderdeel van de EU uit zou gaan maken.

Oekraïne zelf was een tweetalig land tot aan de staatsgreep van 2014, maar het eerste beleid na de omwenteling naar een westers georiënteerde regering, was het afschaffen van de tweetaligheid in Oekraïne. Dit werd als onaanvaardbaar gezien voor de Russisch sprekende meerderheid in het oosten van de Oekraïne, waarmee de rellen in het gebied naast de roep om onafhankelijkheid steeds groter werden. Duidelijk is ook geworden dat (ik spreek dan ook van een staatsgreep en niet van een op instigatie van studentenprotesten uitgebroken revolutie) de VS zich bemoeid heeft met de benoemingen van mensen in de nieuw te vormen regering na de omwenteling. In een uitgelekt transcript van een telefoongesprek tussen Victoria Nuland, de Assistent Secretary of State ten tijde van de regering Obama, en de US-ambassador voor de Oekraïne, Geoffrey Pyatt, wordt duidelijk dat de VS een duidelijke voorkeur heeft gehad voor bepaalde personen in de regering en zich hier dus stringent mee bemoeide.

Wat betreft de kwestie rondom de MH-17 zijn er ook nogal wat vragen omtrent de handelswijze van Nederland zelf t.a.v. het onderzoek naar de toedracht. Waarom was bijvoorbeeld Frans Timmermans niet op de rampplek van de MH17? Nederland had de leiding in het onderzoek naar de oorzaak van de ramp. Er werd al snel uitgegaan van de schuld van de rebellen in Oost-Oekraïne, met de steun van de Russen, maar is daar wel bewijs voor? Bewijsstukken die naar boven kwamen waren afkomstig van de Oekraïense veiligheidsdiensten. Waarom doet de Nederlandse regering zo geheimzinnig rondom de uitkomsten van het rapport? Met de aanwezigheid van satellieten van diverse landen gericht op die regio lijkt het onmogelijk dat daadwerkelijk onduidelijk is wat er echt is gebeurd met de MH-17 en door wie dat vliegtuig is neergeschoten en of er al dan niet opzet in het spel is geweest. Wat belangrijk is, is dat de rechtszaak tegen de daders van het neerschieten van het vliegtuig steeds wordt uitgesteld. Waarom duurt dat zo lang? Waarom geeft Rusland de echte primaire radarbeelden van het toestel niet vrij? Waarom kan men zich niet herinneren wat het gesprek met de verkeersleiding opleverde, welke als laatste contact had met het vliegtuig heeft getuigd? Waarom heeft een rechter moeten bepalen dat de Nederlandse regering de notuelen van de MH-17-commissie dient vrij te geven? Kortom; de tragedie van nabestaanden, achterblijvend met veel vragen, die meer rust zouden kunnen vinden door antwoord te krijgen op deze vragen en speelbal zijn van (geo-)politieke belangen, lijkt steeds groter te worden.

Zuiver op de keper beschouwd speelt Europa geen daadkrachtige rol op het geopolitieke wereldtoneel. De politieke leiders volgen de wens van Washington en hebben hun handen vol aan de migratie-ellende en het nadenken over hoe men onder elkaar in Europa vooral op economisch en monetair vlak verder moet. Draghi gooit er tot 2019 nog wat extra euro`s tegenaan waardoor de rente lekker laag blijft. Dankzij een foutje in het verdrag van Maastricht, is de ECB toch overgegaan tot extreme kwantitatieve verruiming in het monetair beleid. Iets wat indruist tegen de basisprincipes welke de initiatiefnemers van Europees gecentraliseerd monetair beleid voor ogen hebben gehad. De zuidelijke landen hebben de meerderheid qua stemmen in de ECB en de stem van de president van de Bundesbank telt even zwaar als die van de voorzitter van de banken op Cyprus bijvoorbeeld. De zuidelijke landen kennen echter een andere interpretatie van de regels binnen het verdrag, dat in de geest van de noordelijke landen is opgesteld in de veronderstelling dat iedereen zich ook aan die regels houdt, maar dat is dus nu niet het geval. Verschillende economen zijn van mening dat Draghi hiermee een bom onder de monetaire stabiliteit in de EU heeft gelegd.

VS & Rusland

Eurazië wordt het wereldtoneel van de toekomst als het zich in dit tempo door kan blijven ontwikkelen. Rusland en China hebben de handen zowel militair als economisch in elkaar geslagen en het tempo waarin alleen al infrastructurele ontwikkelingen vorderen, is van immense proporties. Onlangs heeft voormalig minister van buitenlandse zaken van de VS, Henry Kissinger zich laten horen inzake de verbeterde houding tussen Beijing en Moskou. Hij brengt advies uit aan de regering Trump. Daar waar Kissinger het gevaar van oorlog met China en ook Moskou ziet en een detente (ontspanning) nastreeft, ligt dat anders voor één van Trumps andere adviseurs, Steve Bannon, uit wiens mond we onlangs nog op konden maken dat een oorlog tussen de VS en China op termijn onvermijdelijk is (Bannon heeft deze week het veld moeten ruimen uit de National Safety Counsil, en prompt daarop mochten van Trump ook weer de oud-directeur van de veiligheidsdiensten, Dan Coats en de stafchef van de legeronderdelen, Joseph Dunford  plaatsnemen in de raad). Trump lijkt te zijn bezweken voor de krachten die hem beïnvloeden vanuit het Pentagon. De aanval op de Syrische luchtmachtbasis lijkt hiervan een voorbeeld. Waren de beelden die we op ons netvlies kregen van de slachtoffers van de gifgasaanval welke leidde tot de Amerikaanse tegenreactie wel echt? In elk geval kwam de actie Trump erg goed uit, omdat het binnenlands de aandacht van vermeend hoogverraad wegens Russische betrokkenheid bij zijn verkiezing afleidt. Trump heeft de aanval aangekondigd aan de Russen, enkele uren voordat deze werd uitgevoerd. Zo`n 59 Tomahawk-raketten werden afgevuurd op de Syrische luchtmachtbasis. Toch was de schade erg gering aan het vliegveld, een dag later was het alweer operationeel en vliegtuigen werden er niet door beschadigd. Ook dit gegeven roept vragen op. Het lijkt er op dat de Russen een flink aantal Tomahawks uit de lucht hebben weten te halen. Als de Amerikanen dit hebben uitgevoerd om Trump steviger in het zadel te helpen, speelt men erg hoog spel met de vrede in de wereld. Poetin heeft de VS sterk gewaarschuwd dit niet nogmaals uit te voeren, en er was een moeizaam overleg van Tillerson, Poetin en Lavrov voor nodig om de plooien een klein beetje glad te strijken. Poetin maakte deze week een verwijzing naar het moment waarop de VS onder valse voorwendselen Irak binnenvielen, hiermee de doos van Pandora openend. Alles duidt op een incompetente, onvolledige en onduidelijke Amerikaanse houding t.a.v. ingrijpen in Syrië. Er is totaal geen eenheid op het gebied van zowel het beleid in de VS als Europa. Trump heeft aangegeven dat de raketaanval op Syrië een eenmalige actie is geweest, vervolgens spreekt veiligheidsadviseur McMaster dat weer tegen etc. Helaas zien we die tekenen vanuit de VS niet enkel inzake Syrië maar ook t.a.v. Noord-Korea.

Wil de VS economisch een belangrijke rol blijven spelen op het wereldtoneel dan zou een politiek van ontspanning met Rusland en China meer voor de hand moeten liggen daar waar dit nu niet gebeurt. De Neocons doen hun werk op de achtergrond en voelen zich bedreigd nu Rusland en China de handen ineengeslagen hebben. Zij spreken de spierballentaal van het wapengekletter dat je nu hoort. Oekraïne, Noord-Korea, maar zeker ook Syrië zijn daarbij sleutelgebieden. Na de recente gifgasaanval in Syrië en de gebeurtenissen in de Korea`s staan de verhoudingen weer op scherp tussen de machtsblokken.

NAVO

De NAVO vormt de militaire voorpost van de VS die ervoor moet zorgen dat de belangen der Amerikanen richting Eurazië niet in het gedrang komen en worden bewaakt. Even leek het er op alsof de NAVO zijn bestaansrecht beetje bij beetje aan het verliezen was, na het einde van de oorlog in Joegoslavië. Gelukkig voor de NAVO was er de kans op een staatsgreep in Oekraïne, waar een iets te Poetin-minded president resideerde in Kiev. Met de oorlog in Oekraïne – waar etnische Russen die Russisch spreken, die bij Rusland willen horen en Poetin om steun gevraagd hebben vechten tegen Oekraïne – werd weer een legitieme aanleiding voor het voortbestaan van de NAVO geschapen. Allemaal in het belang van de Amerikaanse buitenlandpolitiek. Wat dat betreft lijkt de rol die Europa speelt wel wat weg te hebben van de rol die Zuid-Korea speelt aan de oostzijde van het heartland, zoals Mackinder (1861-1947), Brits geograaf en politicus die bekend werd met zijn heartland-theorie, het noemde. Met het heartland doelde hij in de tijd dat Groot-Brittannië nog de grootste maritieme macht ter wereld was, op de dominante factor op het Euraziatische continent, Rusland. Raketjes aan de westzijde, raketjes aan de oostzijde: het heartland volgens Mackinder wordt vandaag de dag zogezegd omsingeld door Amerikaanse militaire aanwezigheid.

Het schept een situatie die Rusland en China steeds verder in elkaars armen drijft, in een tijdperk waarin juist dat gebied waarschijnlijk economisch steeds dominanter gaat worden, als is het maar om het feit dat daar plannen geënt op een duidelijke visie naar de toekomst toe worden gesmeed op economisch vlak, daar waar de westerse economieën toch vooral uitgaan van de waan van de dag en hoe hier op korte termijn zoveel mogelijk winst na te jagen valt. De NAVO heeft er alle belang bij om voormalig Oostbloklanden de angst voor de grote beer uit het oosten aan te jagen. De angst in die landen is ook reëel als we naar de geschiedenis kijken. Rusland heeft die landen in het verleden ook daadwerkelijk binnengevallen, met alle verschrikkingen van dien. De angst is vergelijkbaar met zoals sommige landen die hebben voor een te machtig Duitsland. Het militaire hoofd van de NAVO, Generaal Breedlove (Supreme Allied Commander Europe), blijft echter Rusland provoceren. De NAVO staat al aan de grenzen van Rusland, een gevaarlijke situatie die tot doel heeft een verandering van regime te bewerkstelligen in Rusland zelf. Dat dit ook daadwerkelijk gaat gebeuren in Rusland lijkt nog niet voor de hand te liggen ondanks regelmatige protesten onder anti-Poetin aanhangers, zoals vorige week nog te zien was.

Erdogan

Erdogan lijkt ondertussen zijn volk voor te bereiden op een vertrek uit de EU. Dat merk je aan de manier waarop hij landen in Europa afschildert en de manier waarop hij politieke leiders in Europa aanspreekt. Door Duitsland aan te spreken op het schuldgevoel dat er 70 jaar na dato nog steeds leeft als gevolg van de Tweede Wereldoorlog, raakt hij er met de woorden dat de Duitsers weer fascistisch-Nazistische trekjes krijgen, nog steeds een gevoelige snaar. De gevoelige snaar. Als je een moslim vraagt wat ze hebben tegen de westerse cultuur dan beginnen ze meestal over de kruistochten en dat wij dus begonnen zijn. Totale onzin natuurlijk als je een beetje de geschiedenis kent van die kruistochten en vooral de aanleiding er naar toe. Hier wordt feilloos het verschil tussen mindset van de islam en die van het Westen aan de oppervlakte duidelijk. De islam is een religie waarin schaamte een grote rol speelt. Fouten toegeven is dan ook geen gemeengoed binnen de islam. Het Westen met haar Joods-christelijke traditie is doordrongen van schuldbesef: de zonde. Biechten en we kunnen weer verder. Met de uitspraken richting Duitsland die nog steeds kampen met het trauma van hun Nazi-verleden, maar ook Nederland, speelt Erdogan hier handig op in. In die zin mankeert Duitsland ook de kracht van eenheid binnen Europa, want het zorgt ervoor dat het machtigste land op het vasteland geen krachtige reactie laat horen op dergelijke aantijgingen van de man die reeds als sultan wordt aangesproken door zijn aanhangers. Het woordje ondemocratisch is uit de mond van Erdogan ook belangrijk want op die manier wil hij laten zien dat Europa helemaal geen democratisch beleid laat zien, daar waar hij zichzelf wel posteert als democratisch politicus. Europa is waarschijnlijk ook beter af zonder de islamitische paria in hun midden hoewel, met een eventueel toekomstig wegvallen van Turkije verdwijnt ook een machtige militaire bondgenoot. De dreiging van het opblazen van de vluchtelingdeal zorgt er echter op een niet te begrijpen manier voor dat Europa angstvallig probeert de band in stand te houden. De deal had er nooit mogen komen. Duizenden mensen verdrinken nog steeds jaarlijks, ondanks de deal. Had men het Australische beleid gevolgd aan de zuidranden van Europa, door alle bootjes terug te slepen, was de motivatie bij de vluchtelingen te kiezen voor die route weggehaald en waren vele mensenlevens niet gedoemd tot de kelders van de middellandse zee. Anderzijds wil hij ook voorkomen een duidelijk kamp te kiezen in de betrekkingen tussen de VS en Rusland, hij flirt en vloekt met en tegen beiden, wanneer het hem uitkomt. Erdogan doet dit omdat hij zijn grootste doel helder voor ogen heeft; het realiseren van het nieuwe Turkije. Een Turkije dat weliswaar nog steeds hier en daar seculier te noemen valt, maar met een veel sterkere aanwezigheid van de islam in het openbaar leven. Velen vragen zich af of het tot een sharia in dat nieuwe Turkije komt. Dat valt nog te bezien, maar een heel stuk conservatiever wordt het zeker. Om dit alles te bereiken is Erdogan zeer overtuigd van zijn eigen kunnen. Hij denkt dat hij de enige is die het voor elkaar kan krijgen en daarom is elke minuut er nu één. Om zijn wensen te begrijpen moet je eigenlijk de achtergrond kennen van Erdogan. Hij kende zeer vrome ouders, met name zijn vader en groeide op in een eveneens arme wijk in Istanbul; Kasimpasa, een ruige buurt waar Erdogan leert overleven. Dit was tevens een wijk die zich kenmerkte door de aanwezigheid van vele gelovige en zeer arme migranten die er neerstreken in hun zoektocht naar een (betere) baan. Errdogan werd naar een islamitische school gestuurd waar hij uitblonk in het citeren van Koranverzen. In de kemalistische samenleving (seculier Turkije waarbij de islam geen grote rol speelde en de politiek binnen de staat werd bewaakt door het leger naar de geest van Mustafa Kemal Atatürk) werden de arme gelovige arbeiders vaak niet gehoord; er werd door de kemalisten op hen neergekeken. Erdogan refereert hier nog vaak aan in zijn redevoeringen. Hij posteert zich als “man van het volk”.

Dat hij het referendum gaat winnen leidt geen twijfel. De weg is dan voor Erdogan vrij tot 2029 om het nieuwe Turkije te vervolmaken. Toch blijft Turkije ook een verdeelde samenleving. Bijna 50% van het volk in Turkije is niet op de hand van Erdogan en voelt zich niet serieus genomen. Dat is zelfs met de macht van Erdogan een gevaarlijk hoog percentage. Erdogan mag eigenlijk ook niet eens deelnemen in de regering, want enerzijds is daar de situatie dat hij helemaal geen universitair diploma heeft (een voorwaarde om zijn ambt binnen de regering te mogen uitvoeren), anderzijds is daar de zweem van corruptie die om hem heen hangt. Verder worden de manco`s van zijn economische politiek tot nu toe steeds duidelijker. De schuldenlast van de Turk wordt steeds hoger. Turkije kent daarnaast een groot tekort op de handelsbalans omdat het meer importeert dan exporteert. Wil Erdogan zijn economische beloften aan het volk kunnen waarmaken, zal de economie jaarlijks harder moeten groeien dan deze nu doet. Daarnaast kent Turkije momenteel een brain-drain, want kritische intelligentsia vlucht het land uit. Met het afschaffen van de scheiding der machten en daar een autoritair bestuurd Turkije voor in de plaats te zetten, is het maar de vraag of Erdogan tot 2029 aan het bewind kan blijven.

Rusland

Rusland heeft de rol van grootste vijand van de radicale islam nu wel overgenomen van de VS en zal daardoor meer en meer te maken krijgen met terroristische aanslagen op eigen bodem, de aanslagen in de metro  deze week in St.Petersburg zullen daarvan slechts een voorproefje zijn. Na de gifgasaanval deze week in Syrië, wordt het ook interessant om te zien wat de rol van Rusland wordt of blijft in dat verscheurde land. De steun van Rusland naar zijn bondgenoot gaat ver, want zij willen de toegang over de Middelandse Zee bijven houden met hun marinefregatten.

Ondertussen zijn de banden met de VS bekoeld tot een historisch dieptepunt. Rusland had met Trump gehoopt een president die meer toenadering zou zoeken met Rusland. Poetin is op de achtergrond altijd voorstander geweest van een ontspannen relatie met de VS maar merkt keer op keer dat dit niet mogelijk lijkt te zijn. Ook Trump is nu bezweken voor de krachten om hem heen. Hij lijkt zijn generaals steeds meer de vrije hand te geven. Sinds 2007, waar Poetin diens standpunt t.o.v. de VS en haar buitenland beleid in felle bewoordingen uitte tijdens de veiligheidsconferentie, waar wereldleiders samenkomen om strategische veiligheidsissues te bespreken, heeft Poetin een andere koers t.a.v. de VS ingezet.

VS & China

Voor de VS en China kwamen de gebeurtenissen vorige week ook niet echt op een gelegen moment, of juist wel, want ze hadden in elk geval de kans direct hier over te praten op de top in de VS tussen de Chinese leider Xi Jinping en Trump. Er is veel te bepraten; de handelsoorlog tussen beide economieën, de situatie in de Zuid-Chinese Zee, de Korea`s, Trumps openlijke uiting van de wens meer te willen samenwerken met Taiwan, de stationering van Thaad door de VS in Zuid-Korea etc. Interessant is ook hoe de Chinese leider zal reageren op de aanval die Trump heeft laten uitvoeren in Syrië vorige week. Poetin heeft de aanval veroordeeld natuurlijk, saillant detail is dat Poetin daardoor wel Syrie op tijd heeft kunnen waarschuwen toch vooral hun vliegtuigen elders onder te brengen zodat deze niet geraakt konden worden. Maar Trump heeft natuurlijk voor de buitenwereld wel een correct statement gemaakt ten aanzien van het inzetten van gifgas in die regio. Hij heeft hiermee aan de Russen, Iran en Turkije duidelijk gemaakt dat het gebied voor die partijen geen gebied is waar ze ongemoeid kunnen doen wat ze willen. Maar op de achtergrond heeft hij dus zijn eigen agenda. En die lijkt inmiddels een hele andere inhoud te hebben dan tijdens zijn verkiezingscampagne, waarbij het isolationisme van de VS toch vooral de boventoon voerde. Eigenlijk is hij honderdtachtig graden gedraaid in zijn beleid. De NAVO is weer van immens belang, de muur wordt niet betaald door Mexico, Obamacare blijft van kracht, importheffingen t.a.v. China zijn van de baan, zijn buitenlandbeleid is op de schop etc.

Trump heeft ook aangekondigd dat hij desnoods in zijn eentje Noord-Korea aan zal pakken. Noord-Korea zal zich echter ongetwijfeld bewust zijn van haar kwetsbare positie in de regio. De grootste drijfveer van de Noord-Koreanen zal zelfbehoud zijn. Een aanval op Zuid-Korea zal ertoe leiden dat het land immers zelf binnen enkele minuten van de kaart wordt geveegd. Noord-Korea ligt al sinds het einde van de Korea-oorlog onder de ‘trigger”, dus het zou raar zijn om te denken dat ze ook echt van plan zijn een nucleaire ellende te starten. China lijkt inmiddels in te zien dat ze zich actief moeten gaan bemoeien met het beheersen van Kim Jong Un in hun achtertuin. Al een dag na de ontmoeting met Trump onthield China zich van stemming omtrent de resolutie over de gifgasaanval in Syrië, daar waar het normaal altijd Rusland steunt in diens veto in dergelijke gevallen.

Het is maar de vraag of de onvoorspelbaarheid van Trump niet leidt tot grote catastrofes. De wereld staat op momenten zoals die deze week in het nieuws waren daadwerkelijk op de rand van een nieuwe openlijke wereldoorlog. En dit zijn natuurlijk zware woorden maar we zijn er helaas echt niet ver van af. De spanningen in de wereld worden jammer genoeg op velerlei gebieden steeds groter. Ecologisch, monetair, cultureel, etnisch, demografisch en religieus. Voor Europa zou het goed zijn zich veel meer los te maken van de VS, de EU te herzien en het monetair systeem opnieuw in te richten naar een meer werkbaar systeem, dat niet valselijk geïnterpreteerd kan worden voor eigen gewin van lidstaten. Aansluiting bij en samenwerking met Rusland zou Europa economisch maar ook militair veel kunnen brengen. De Russen en ook Chinezen beschikken over immense grondgebieden die belangrijke grondstoffen voor de nieuwste technologieën herbergen. Probleem is de Westerse media. Deze verspreidt zo`n beetje enkel nog de trans-Atlantische belangen. Dat staat het horen van een meer kritische houding t.a.v. de positie waarin de VS ons de afgelopen decennia heeft gebracht in de weg.

 

Actualiteit

Actuele gebeurtenissen

Ik houd me normaliter niet bezig met blogs over de actuele gebeurtenissen in de wereld. Zo heb ik nog geen letter geschreven over IS, de situatie in Syrië, verschuivende geopolitieke en economische krachten, de verkiezing en de perikelen rondom Trump, diens eerste beslissingen, het schijnbare einde van links in de politiek en deja vu`s naar eind 19e eeuw en begin 20e eeuw daaromtrent, dat leugens tegenwoordig de maatstaf voor waarheid lijken te worden in de media en andere zaken.

Wat zijn de feiten?

Nu dan een uitzondering, de voelbare “shift” in de eigen belevingswereld van voorstellingen van zaken in de media en (geo-)politiek maken dat ik me er toch aan waag. Als historicus leer je je bij de feiten te houden. Maar wat zijn de feiten? Zelfs het NOS-journaal, dat toch als autoriteit wordt gezien in Nederland bij het brengen van nieuws ontkomt niet aan het nieuwe, verwerpelijke fenomeen. Nu wil ik niet beweren dat geen enkel bericht meer klopt natuurlijk, integendeel, maar er is wel roering omtrent waarheidsvinding in medialand. Het schimmenrijk dat media heet brengt nieuws, maar weten of het klopt doen we niet altijd, totdat we dieper gaan graven. En dan komt daar soms een heel ander beeld uit naar voren. Dat roept dan weer vragen op. Welke agenda schuilt achter het brengen van valselijk nieuws? Wie is wie en wat zijn de allianties? Nieuws wordt gemaakt daar waar het helemaal niet is, voorzien van leugens. Vanwege het wantrouwen in politiek in algemene zin, vinden leugens ook makkelijk hun weg want de kiezer is in deze rare tijden op zoek naar waarheden. Politici die zich laten verleiden tot het verspreiden van leugens en halve waarheden gaan voor media-aandacht en creëren daarmee een podium teneinde zieltjes te winnen. Dat politici uiteindelijk daarop toch uiteindelijk op zullen worden afgerekend, lijken ze niet in te zien. Maar ook internationaal is het tijdperk van de leugen aangebroken, zo lijkt het. We zien het in Russische persberichten, we zien het in het Trump-kamp. Een zorgelijke ontwikkeling, maar er is meer reden tot zorg.

Pater Daniël

Een Belgische Pater in Syrië geeft al jarenlang aan dat de berichtgeving in Westerse media over wat er in Syrië gebeurt geenszins overeenkomt met de werkelijkheid zoals die door hem wordt ervaren. Zo geeft pater Daniël in een interview met Belgische krant HLN in dit artikel aan dat er niets klopt van de idee dat er een volksopstand tegen het regime van Assad heeft plaatsgevonden. En dat milities van buiten Syrië er protesten organiseerden en jongeren rekruteerden. Buitenlandse terroristen zouden volgens hem tweespalt hebben geprobeerd te zaaien door in Syrië christenen en soennieten uit te moorden om etnische en religieuze spanningen te veroorzaken. Syrië was volgens de Belgische pater een land waar de gematigde islam er voor zorgde dat men relatief harmonieus met elkaar om kon gaan. Hij noemt de berichtgeving over Syrië door westerse media de grootste medialeugen van onze tijd. Hij vertelt in het artikel dat het de radicaal islamistische groeperingen zijn die door het Westen worden gesteund en die voor alle ellende verantwoordelijk zijn. Tussen normale moslims en christenen is er geen probleem. Nu zijn wij westerlingen natuurlijk vanwege onze historische band met die grote natie uit het Westen, de VS erg verbonden met het beeld zoals dat wordt geschapen vanuit dat land. Dat wil echter niet zeggen dat we geen oog moeten hebben voor het andere verhaal. Als je je verder gaat verdiepen ga je onvermijdelijk anders tegen de zaken aankijken, ook al is duidelijk dat ook de daden gepleegd door Assad`s regime een verwoestende uitwerking hebben gehad op de burgerbevolking in Syrië. Hij lijkt de bevolking met alle middelen die hij ter beschikking heeft gehad te hebben willen dwingen voor zijn zijde te kiezen, ongeacht de gevolgen.

De democratie onder druk

Vanwege de immigratiecrisis is de democratie in het Westen onder een druk komen te staan die wel heel lang niet meer hebben gezien. Voorzichtig komt de vraag om de hoek kijken die we willen vermijden, omdat het alternatief niet voorhanden is; is de democratie aan het einde van haar houdbaarheid? De Europese Unie kraakt in haar voegen, en loyaliteitsbanden onder de lidstaten worden zwaar op de proef gesteld. De traagheid van de beslissingen die vanuit Brussel tot beleid leiden komen steeds duidelijker naar voren en het volk laat in heel Europa weten min of meer klaar te zijn met de wijze waarop de geldverslindende EU opereert. Populisme en nieuw-nationalisme steken de kop na het jarenlange geforceerde beleid vanuit de EU toch vooral een Europese identiteit te creëren, waarbij de oude nationale cultuurideeën en identiteiten op de schop moeten en lijken te moeten wijken; in ons land is de heisa om het Sinterklaasgebeuren heen daarvan een voorbeeld. Dat lijkt een Nederlandse discussie, maar deze wordt ook in Brussel gevoerd. De vraag is of dat verstandig is. De multiculturele samenleving vergt offers en aanpassing van iedereen, maar gezien het tegengeluid tegen Brussel en op nationaal niveau de Nederlandse politiek, lijkt de meerderheid van de kiezers nu te vinden dat het allemaal een beetje teveel van het goede is geweest.

Tegenstellingen

Vluchtelingen binnenhalen en een nieuwe kans bieden in Nederland is nodig, maar dan moet je ze wel wat kunnen bieden. Voor een groot deel vluchtelingen die niet echt vluchteling zijn, maar uit zijn op een beter leven of avontuur (beide motieven zijn logisch), afkomstig zijn uit veilige Noord-Afrikaanse landen als Marokko bijvoorbeeld, misbruik makend van de makke van de democratie (namelijk dat je er soms moeilijk wat aan kunt doen als mensen niet voldoen aan de verwachtingen die een democratische samenleving stelt aan nieuwkomers), dat is één van de zaken waar het botst bij veel mensen in de samenleving. In heel Europa lijkt mede hierdoor het politieke midden te verdwijnen, aangewakkerd door de immigratiecrisis en lijken mensen weer te gaan voor een uitgesproken linkse of rechtse zijde van het politiek spectrum. Men is in ieder geval uit op een politiek die duidelijk stelling neemt en die ook nastreeft zonder al teveel compromissen te willen sluiten. Zeker nu hetzelfde in Amerika is gebeurd bij Trumps verkiezing. Tegenstellingen tussen het liberale democratenkamp en het conservatieve republikeinse, zijn heel groot, hoewel ook binnen de republikeinse gelederen tegengeluiden waarneembaar zijn tegen de nieuwe president. Zijn eerste beslissingen als president maken dat nog zichtbaarder aan de oppervlakte.

Rusland

In internationaal opzicht wordt door het Westen vooral Rusland bij uitstek als agressor op het wereldtoneel aangeduid. Zo wordt het in elk geval in politiek en media gebracht. Maar is dat ook zo? Rusland heeft als geen ander land in de geschiedenis grote ingrijpende veranderingen meegemaakt, de val van de Tsaren, een kort democratisch geënt intermezzo in 1917, bolsjewieken aan de macht, terreur onder Stalin, hongersnood in de Donbas, de terreur onder Duitse bezetting, het terugdringen en verslaan van diezelfde Duitse oorlogsmachine, en vooropgesteld datgene wat gekenmerkt wordt door Poetin als de grootste catastrofe van de 20e eeuw: de val van het communisme, eind jaren `80. Om te begrijpen wat er daarna gebeurt, nemen we even twee kaartjes:

Landen onder Russische invloed tijdens de Koude Oorlog (Warschaupact). Bron: Thevimyreport.com

 

 

Blauw gemarkeerde landen laten de (economische) expansie zien van de NAVO richting het Oosten. Bron: Thevimyreport.com

 

We zien dus dat landjepik het eerste is waar het Westen zich mee bezig houdt op het moment dat het communisme valt. De Russen hebben zich nooit zo vernederd gevoeld, als in die periode, volgend op het einde van de Koude Oorlog. In 1999 traden Polen, Tsjechië, en Hongarije toe tot de NAVO; hiermee viel ineens een heel groot gebied onder invloed van het Westen, dat eerst onder de invloedsfeer van de Russen viel. Het jaar 1999 betekende voor Servië, bondgenoot van de Russen, een jaar van bombardementen van de NAVO, uitgevoerd zonder instemming van de VN-Veiligheidsraad. Na de aanslagen op de Twin Towers in 2001 gooide Rusland haar luchtruim open voor de NAVO, om de luchtbrug te kunnen realiseren naar Centraal-Azië, een gebied dat onder de Russische invloedsfeer valt. Poetin voldeed aan de wens van de Amerikanen dat land te steunen in The “War on Terror”.

Raketschild

In 2001 stopte ook de spionageactiviteiten van de Russen op Cuba als onderdeel van de ontspannen betrekkingen tussen VS en Rusland. Poetin hoopte, door de Amerikanen geen strobreed in de weg te leggen bij het zich eenzijdig terugtrekken in 2002 uit het Anti-Ballistic-Missile (ABM-)verdrag uit de jaren `70, dat de Amerikanen niet al te veel bemoeienis zouden tonen bij Russische interne aangelegenheden. Het ABM-verdrag had tot doel de wapenbeperking van beide landen te stimuleren tot een status-quo van het nucleaire arsenaal. Maar in 2006 kondigde de NAVO aan een raketschild te willen bouwen in Midden-Europa, dat er uiteindelijk, in 2015 ook is gekomen, namelijk in Roemenië, na eerdere pogingen in Polen en Tsjechië. Hier zien we al dat Europa het geslachtofferde toneel is van de strijd tussen grotere machten; Europa is het front. De houding van Rusland is naar aanleiding van de houding van het Westen jegens Rusland in voorgaande decennia dus goed te begrijpen. De Russen willen niet weer een grote verandering, die zitten er al genoeg in het collectief geheugen van het volk. Het is ook de reden waarom Poetin zo lang kan blijven zitten op de troon waarop hij zit, ondanks de economische malaise (mede door de EU-sancties) die er in het land momenteel heerst. De Russen willen stabiliteit.

Koude oorlog 2.0 in volle gang

In 2014 trok Rusland een duidelijke grens door in Oekraïne de Krim te Annexeren en troepen- en wapenconcentraties te mobiliseren aan de grenzen van Europa`s territoriale invloedssfeer. Rusland voelde zich omsingeld en is na het Georgische debacle in 2008 begonnen aan een grote militaire wederopbouw. Nu laat het zijn spierballen zien. Het associatieverdrag dat Oekraïne sloot met Europa in 2014 heeft de relatie tussen de Russen en het Westen ook geen goed gedaan, maar het absolute dieptepunt werd gevormd door de neergeschoten MH-17 en de perikelen hieromtrent. Het bouwt troepen op en regelmatig duiken grote concentraties Russische troepen op aan de grenzen van NAVO-landen. Dit als reactie op troepenopbouw van de NAVO aan de oostgrenzen, waar ook Nederlandse onderdelen aanwezig zijn,  en de angst van de Russen dat Oekraïne in Europese handen zal vallen. De afgelopen jaren zagen we steeds vaker Russische gevechtsjagers en Bommenwerpers het NAVO-luchtruim schenden om te laten zien dat de oorlogssterkte weer daar is. Inmiddels heeft Rusland S400-afweerraketten opgesteld bij Moskou nadat 3000 Amerikaanse soldaten en duizenden tanks en pantsermaterieel arriveerde in Polen. Ook de Russische enclave Kaliningrad is voorzien van met kernkoppen uitgeruste raketten. Rond de Zwarte Zee zijn naar schatting zo`n 300.000 Russische troepen geconcentreerd. Het verlies van Oekraïne begin jaren `90 is voor Rusland onverteerbaar gebleken. Kiev wordt gezien door de Russen als moeder (Moskou het hart, St.Petersburg het hoofd en Kiev de moeder) van alle Russische steden, bakermat van de Russische geschiedenis en is een oude band die stamt uit de tijd dat de Russen en Polen de “Eeuwige vrede van 1686” sloten, waarbij de Russen het gebied ten oosten van de Dnjepr in hun bezit kregen, met inbegrip van Kiev. Oekraïne is de sleutel bij het bepalen van het lot m.b.t. de mogelijkheid van oorlog in Europa.

Dit jaar hebben de Amerikanen weer oorlogsmateriaal gestationeerd in Eygelshoven in Limburg. Het terrein dat in de Koude Oorlog ook dienst deed als Amerikaans MOB-complex, zoals ons land die meerdere kende, wordt weer voorzien van 1600 legervoertuigen. Het decor voor de nieuwe Koude Oorlog neemt al jaren steeds grotere vormen aan. Het door de NAVO gestationeerde raketschild verstoort volgens de Russen de machtsbalans tussen de twee grote atoommachten. Een balans die precair is, maar altijd heeft gezorgd voor de wereldvrede. Het besef dat men elkaar totaal zou kunnen vernietigen bij het uitbreken van een nucleaire oorlog (Mutual Assured Destruction) heeft altijd voor een stabiliteit in wereldvrede gezorgd. Deze balans is sinds de eenzijdige opzegging van de Amerikanen van het ABM-verdrag in 2002, verstoord zo zeggen de Russen. Het verdrag werd opgezegd met als opgave van reden dat men zich in Amerika en het Westen moest kunnen verdedigen tegen met name de schurkenstaten (De as van het kwaad, weet u nog?). Maar met name Iran bleek helemaal nog niet in staat het Westen op een dusdanige manier te bedreigen. Met de plannen van het raketschild door het Westen is Rusland haar geopolitieke strategie aan gaan passen. Wapens in staat het schild te doorbreken werden eerste prioriteit en zijn realiteit geworden. De vraag is of Rusland tot doel heeft enkel de machtsbalans te herstellen of andere plannen heeft.

Voor mij is duidelijk dat de vraag of de Russen de agressor zijn beantwoordt moet worden met voorzichtigheid. Veel zal afhangen van de houding van Europa zelf en de verhoudingen met die andere grootmacht aan de overkant van “The Atlantic”. Rusland wil weer een grootmacht zijn en het creëert daar zelf de kansen voor. Ze hebben geleerd van het verleden en de houding van Europa ten opzichte van de Russen, zeker in de periode dat de Russen in de hoek zaten waar de klappen vielen. Het beleid van de Russen is er op gericht het westen instabiel te maken. Het smeedt allianties aan de randen van Europa en infiltreert en hackt overal waar het kan. Russen zijn zo`n beetje de uitvinders van de spionage en beheersen dat middel als geen ander. Dat zij dat nu doen via de digitale wereld maakt geen verschil, het is gewoon een nieuw middel. Het toetreden van de Russen op het oorlogstoneel in Syrië kan nog gezien worden als bescherming van een van oudsher trouwe Russische bondgenoot en het optreden in Oekraïne als bescherming van de eigen grenzen tegen een al te grote nabijheid van de westerse aanwezigheid. Duidelijk is dat de Koude Oorlog 2.0, in volle gang is, al jaren.

Het is zo dat Poetin, daar waar hacks en infiltratie voorheen enkel als spionagemiddel werden ingezet, nu een agressieve stap naar voren heeft gezet door zich te mengen in de verkiezingsstrijd in Amerika. Een directe aanslag op de soevereiniteit van de Amerikanen. “Deceit and deceive” is de politieke koers van Poetin op het wereldtoneel en hij vaart er wel bij. Het verzamelen van belastend materiaal over buitenlandse politici is in Rusland iets waar men buitensporig bedreven in is. Trump is de nieuwe president geworden geheel volgens de wens van de Russen. Ook over Trump zeggen ze belastend materiaal te hebben. Het onderzoek daarnaar door de Amerikaanse inlichtingendiensten loopt nog maar de schijn van het in de zak hebben van de Amerikaanse president door de Russen zal Trump nog wel even achtervolgen, als hij de gehele termijn al uit kan zitten, want dat is nog maar de vraag. De weerstand tegen de zakenman is groot. Met het feit dat Trump president geworden is, is de verwachting dat de Russen, na de onderkoelde relaties met het land, nu een betere relaties met de Amerikanen zullen bewerkstelligen. Poetin probeert het Westen te ondermijnen met de verspreiding van leugens en hacks. Het zal een uitdaging de “waarheden” die Poetin steeds verspreid, een stap voor te zijn met de waarheid zoals die is.

De taak van Europa

De vraag is welke rol Europa als kleine speler tussen die twee machtsblokken in gelegen, nog kan spelen. Wat is de taak van Europa in deze turbulente tijd? Eensgezindheid in Europa is belangrijker dan ooit, net nu deze eenheid onder grote druk staat. Want door betere verhoudingen van de VS met Rusland komt Europa nog verder onder druk te staan. Interne druk doordat de oostelijke landen in Europa niet onder stoelen of banken steken zaken met Trump te willen doen en wellicht het Britse Brexit-voorbeeld te willen volgen, zijn ze meteen van dat verplichte opnamegedoe van vluchtelingen en andere verplichtingen van Brussel af zo is de opinie. Verder spelen zoals eerder gezegd opkomend populisme, vreemdelingenhaat en nationalisme een grote rol. Externe druk omdat als Rusland en VS inderdaad meer toenadering vinden tot elkaar, Europa een zwakke speelbal lijkt te worden tussen twee grootmachten. De Baltische Staten zijn als de dood voor dat scenario. Donald Tusk, voorzitter van de Europese Raad gaf deze week nog aan dat Hij Trumps als een gevaar ziet vergelijkbaar met IS, Rusland en China. Tusk geeft ook aan dat er spectaculaire stappen nodig zijn om een sterk Europees front te gaan vormen in de strijd tegen verval van de Unie. Het defensiebudget moet hoger en een stevige buitenlandpolitiek.

EU-Bijeenkomst

Deze week was er dan ook de bijeenkomst in Valetta (Malta), waarbij de Europese leiders een tienpuntenplan hebben aangenomen dat er voor moet zorgen dat de vluchtelingenstroom vanuit met name Libië, waar veel Afrikaanse vluchtelingen in erbarmelijke omstandigheden vastzitten, een halt wordt toegeroepen. Er moet meer geld naar Libië om de Libische kustwacht te versterken en de detentiekampen beter te faciliteren. Ook moet er geld worden vrijgemaakt voor de bewaking van de landsgrenzen en betere voorziening van medicatie en opleiding van medici. Maar Libië is een wespennest waar geen enkele centrale regering de scepter zwaait. De vraag is dan ook of de voorgestelde maatregelen door de Libische regering waarmee werd onderhandeld (het land kent er drie, waarvan slechts 1 wordt erkend) ten uitvoer kunnen worden gebracht. Onderdeel van de agenda was ook het Europese toneel van Post-Brexit en hoe het vertrouwen van de burger in de EU te herwinnen. Maar steeds weer lijken de EU-beslissingen te zijn doordrongen van korte-termijn visie. Want als de situatie in land van herkomst van vluchtelingen niet verbeterd, zijn vluchtelingenstromen niet te stoppen.

Structurele oplossingen

Structurele oplossingen zouden een betere keuze zijn, zoals het investeren in en stimuleren van verbeteren van infrastructuur in die landen waar het om gaat en het creëren van werkgelegenheid aldaar. Fransje Molenaar van onderzoeksinstituut Clingendael gaf dat deze week in gesprek met NOS Radio 1 nog aan. De besluitvorming van de EU rondom vluchtelingenproblematiek wordt omfloerst door drie mythes die hardnekkig zijn: dat we denken dat we migratie kunnen stoppen, dat mensensmokkelaars kern van het probleem zijn en dat alle Afrikaanse vluchtelingen op weg naar Europa zijn. Molenaar geeft aan dat de maatregelen van de EU gebaseerd op die drie mythes niet kunnen en zullen werken. De beslissingen die in Valetta zijn genomen zijn ook weer gebaseerd op die aannames. Hoogleraar Henk van Houtum van Nijmegen Centre for Border Research gaf gisteren in Bureau Buitenland op NPO Radio aan dat de EU in feite de hele smokkelindustrie zelf financiert: in de afgelopen vijftien jaar is er zo`n 13 à 14 miljard geinvesteerd in EU-grensbeleid. Datzelfde bedrag ging ook om in de smokkelindustrie. Van Houtum schetst het probleem helder: Als de EU geld wil steken in de detentiecentra, dan betaalt het de milities, want de kampen zijn in handen van de milities. In die centra kopen smokkelaars migranten van de militanten, die na de smokkelaars te hebben betaald, vervolgens in gammele bootjes naar Italië worden gesmokkeld, waar ze worden teruggestuurd naar Libië, en vervolgens begint het verhaal weer van voor af aan. Met het oog op de aankomende verkiezingen in diverse landen dit jaar wil de EU nog snel wat doen aan de migrantenproblematiek teneinde zieltjes te winnen als het er dadelijk om gaat, zo lijkt het.

Stukje demografie

En de bevolking groeit. De Europese bevolking vergrijst in rap tempo. In 2050 zal zo`n 33% van de Europese bevolking bestaan uit mensen ouder dan 60 jaar oud, waar het nu om 24% gaat van de bevolking (Bron: VN). In 2050 is 1 op de 4 mensen Afrikaan en zijn we met 10 miljard mensen op de wereld. Prognoses duiden op de stagnatie en vergrijzing van Europa in de toekomst, afgezet tegen ontwikkelingen in bijvoorbeeld Azië en Afrika, waar de bevolking zal blijven groeien. De druk op grondstoffenwinning en verdeling hiervan zal toenemen, wereldwijde kosten ten gevolge van natuurrampen zullen eveneens groeien. De bevolkingsgroei zal pas stagneren na 2050 (bron: VN, World Population to 2300, New York 2004.), zo wordt voorspeld. Harde uitspraken kan men niet doen, omdat hierin verschillende parameters een rol spelen. Maar de groei is er en de uitdaging hier mee om te gaan door en voor landen dus ook. Ook om die reden zouden situaties in ontwikkelingslanden en het verbeteren daarvan hoog op de internationale agenda van politici moeten staan, juist omdat daar de bevolking het hardst groeit. Met de komst van welvaart veranderd ook het geboortecijfer, zo is de ervaring.

Overbevolking zal  alle andere problemen in de wereld in de toekomst doen verbleken, want ontwikkelingslanden worden onvoldoende geholpen waardoor het probleem blijft bestaan. Oplossingen op dit gebied zijn dan ook nodig maar ontzettend moeilijk. Het vereist internationale samenwerking en harmonie over de horizon van religie, economie en alle andere belangen en overtuigingen heen. De vraag is wanneer en of we in staat zijn als mensheid het individualisme aan de kant te zetten en te groeien naar een leefmodel waarbij alle zaken die nu in de weg staan bij het realiseren van een leefbare wereld voor eenieder, centraal kan staan. Ik heb mijn hoop gevestigd op technologische ontwikkelingen die het makkelijker en mogelijk maken als mens te blijven overleven op de planeet. Technologische ontwikkelingen gaan snel en ze zullen nog sneller gaan, om de doodeenvoudige reden dat het wel zal moeten.

Cyberwar; James Camerons gelijk of fictie?

Daarom is het ook zo belangrijk dat de wereld veilig genoeg blijft om de technologische ontwikkeling haar werk te kunnen laten doen. Als mensheid is het dan wel zaak de technologische ontwikkelingen voor de mens beheersbaar te houden. Ook dat vormt een uitdaging. Al tijdens de oorlog in Irak werden door de Amerikanen robots ingezet op het strijdtoneel. Niet in de hoedanigheid van vechtrobot maar wel om bermbommen onschadelijk te maken. Waarschuwingen voor al te intelligente robotica komen dan ook niet langer louter van milieuactivisten of filosofen die zich er mee bezig houden, maar sinds enkele jaren ook van robotici zelf. Ook drones zijn een voorbeeld van verregaande technisch autonome snufjes. Op dit moment hebben dergelijke ontwikkelingen nog geen zelflerend vermogen, maar die techniek gaat wel komen. Ook hier zal initieel de mens als factor bepalend zijn want die bepaalt voor welk doeleinde een robot of ander vervangingsmiddel voor de mens wordt ingezet. Zolang de menselijke controle nog voorhanden is over intelligente techniek, lijkt dat een geruststelling. Maar nu al kunnen we als mens bepaalde systemen, ontwikkeld door de mens, niet geheel meer begrijpen, daar schuilt wel een gevaar. Toch zullen robots en andere intelligente technologische ontwikkelingen nooit een eigen wil hebben, zo geeft hoogleraar Kunstmatige Intelligentie van de Radboud Universiteit Nijmegen aan in een artikel van Wilfred van de Poll voor Trouw.nl. Hij doet bangmakerij voor robots af als onzin. Of James Cameron, regisseur van The Terminator films, gelijk krijgt met het oog op een aanstaande cyberwar, gaan we in de nabije toekomst zien.