De waanzinnige paus Stefanus VI.

Het bekleden van de functie van paus, de leider van de katholieke kerk, was tijdens de middeleeuwen en renaissance niet gemakkelijk. Het was een wereld vol corruptie waarbij gevaar van zowel buiten de kerk als van binnenuit de kerk constant aanwezig was. In deze periode in de geschiedenis zijn er veel pausen te noemen die we vandaag de dag als gestoorde machtswellustelingen zouden omschrijven. Zo ook Stefanus VI. Het verhaal van Stefanus VI gaat echter nog verder dan die van veel andere pausen. Waarom is Stefanus VI slechts één jaar paus geweest? Wat dreef deze paus om ruzie te maken met zijn overleden voorgangers?

Het pausschap van Stefanus VI.

Stefanus VI word tot paus gekozen in het jaar 896. Het is een onrustige tijd in Europa. Families in Italië vechten om macht, invloed en aanzien. Het kunnen aanwijzen van een paus of, nog beter, het hebben van een paus binnen de eigen familie, geeft de families extra aanzien. Er is daardoor hevige concurrentiestrijd om deze, meeste heilige, positie.

De precieze omstandigheden waaronder Stefanus VI is verkozen tot paus zijn niet duidelijk. Waarschijnlijk is hij door de invloedrijke familie Spoleto naar voren geschoven als hun kandidaat. Stefanus VI is de opvolger van één van de kortst zittende pausen Bonifatius VI. Na een pausschap van slechts 15 dagen overlijd Bonifantius VI onder verdachte omstandigheden, hoogstwaarschijnlijk om plaats te maken voor Stefanus VI. Deze snelle opvolging van pausen, soms slechts enkele maanden in functie, zegt veel over de machtsstrijd om dit ambt en daarmee ook het gevaar dat iedereen die dit ambt bekleedde liep.

Paus Stefanus VI.

De kadaversynode.

Stefanus VI staat niet bekend om zijn goede daden of grootse kerkhervormingen. Hij staat vooral bekend om zijn enorme woede ten aanzien van één van zijn voorgangers Formosus die paus was tussen 891 en 896. Deze woede en afkeer leidde tot een bizar proces waarbij de dan al weken dode paus zich moet verantwoorden voor een tribunaal. Dit is de zogenaamde kadaversynode.  

Paus Formosus I. 

Om het proces te kunnen laten plaatsvinden is het in de Sint Pieterskerk begraven lichaam van Formosus opgegraven. Het lichaam, acht maanden daarvoor overleden en reeds in behoorlijke staat van ontbinding, werd naar de kerkelijke rechtbank gebracht voor het proces. Daar werd het lichaam op een troon geplaatst en aangeklaagd wegens fraude en handelingen in strijd met de kerkelijke wetten, waaronder het verkrijgen van de pauselijke titel op illegale wijze. Aanklager was paus Stefanus VI zelf. Omdat hij het proces tot synode had aangemerkt waren hoge geestelijken verplicht aanwezig te zijn. Het woord namens de overleden Formodus werd gevoerd door een deken, een geestelijke die uiteraard op de hand was van zijn religieus leider, de paus.

Aanleiding voor het proces.

Paus Formosus (816-896), wiens geboortenaam in de loop der eeuwen verloren is gegaan, was een van de meest veelbelovende talenten binnen de Katholieke Kerk van de 9e eeuw. Hij was geliefd, met name in Oost-Europa en was namens de kerk een zeer vaardige diplomaat. Deze populariteit leverde hem niet alleen lof op. Hij werd door de paus op dat moment, paus Johannes VIII, gezien als een gevaar voor diens positie. In 872 werd Formusus, jaren voor hij paus werd in 891, officieel aangeklaagd door Johannes VIII. De aanklacht luidde: ‘het corrumperen van de geesten van de Bulgaren’ en ‘het ondermijnen van de pauselijke zetel’. Formosus wachtte de rechtszaak niet af en ontvluchtte Italië. De paus besloot hem daarop uit de kerk te zetten. Na enkele jaren en excuses kwam het goed tussen Formosus en paus Johannes VIII en de belofte te maken dat Formosus nooit meer een kerkelijke functie uit zou oefenen kon hij terugkeren bij de kerk.

Na het overlijden van paus Johannes VIII werd Formosus echter weer gevraagd om voor de kerk aan het werk te gaan. Enkele jaren later werd hij zelfs unaniem gekozen tot paus. Tijdens zijn vijfjarige pausschap laaide een grote machtsstrijd op tussen de Franken en het Heilige Roomse Rijk. De Paus koos daarbij de kant van de Frankische koning Arnulf van Karinthië, waarmee hij zich automatisch tegen Guido III van Spoleto, de Keizer van het Heilige Roomse Rijk, keerde. Hier ligt de kiem voor het conflict tussen de paus Formosus en de latere paus Stefanus VI. Toen Stefanus VI in 896 paus werd wilde hij zijn trouw bewijzen aan de familie die hun macht had gebruikt om hem het pausschap te bezorgen, de Spoleto familie. Een manier om zijn dankbaarheid en trouw te tonen is de naam en reputatie van één van de grote vijanden van deze familie, voormalig paus Formosus, te beschadigen. Gevolg hiervan is het bizarre proces dat nu bekend staat als het kadaver proces.

Het kadaversynode in beeld. Rechts de overleden paus Formosus, in het midden de rechter en links de aanklager, paus Stefanus VI.

De uitkomst van het proces.

In dit schijnproces kon er maar één vonnis zijn. Formosus’ officiële daden als paus werden tijdens de kadaversynode ongeldig verklaard. De drie vingers van zijn rechterhand waarmee hij wijdingen had verricht, werden afgehakt. Zijn lichaam werd opnieuw begraven, vervolgens nogmaals opgegraven en in de rivier de Tiber gegooid. Een kluizenaar haalde het daaruit en begroef het weer. Stefanus’ opvolger paus Theodorus II groef het lichaam weer opnieuw op en liet het bijzetten in de Sint-Pieterskerk.