De roerige verhouding tussen de Ieren en de Engelsen

De Shamrock; het Ierse klavertje drie, nationaal symbool

De Tudor-dynastie is om verschillende redenen vrij bekend bij veel mensen. Natuurlijk kennen de meeste mensen het schrikbewind van Hendrik de VIII, die met zijn scala aan huwelijken een spoor van vernielingen achterliet, en de Engelse schatkist vanwege de vele oorlogen die hij voerde, en de geldverslindende hofhouding en toernooien die hij er op na hield zwaar uitputte. Maar Hendrik VIII stichtte daarnaast ook de Anglicaanse kerk, waaruit de protestantse variant van de Engelse kerk zou ontstaan.

Overeind gebleven in, en als winnaars uit de strijd gekomen na de rozenoorlog tussen het huis Lancaster en het huis York (1455-1485), legde de dynastie het fundament voor de latere (uit)bouw van het Britse wereldrijk. De Tudors zijn echter ook verantwoordelijk voor het ontstaan van het langstlopende conflict op de Britse eilanden, die tussen de protestanten en katholieken. De geschiedenis daaromtrent is even complex als interessant.

Hier werd de reformatie van bovenaf opgelegd en kwam niet, zoals elders in Europa, op uit een volksbeweging. De Tudors zorgden voor een kolonisatiepolitiek in Ierland, het eiland dat door de Engelse overheerser al sinds de 12e eeuw gedomineerd werd. Hendrik VIII wist de Ierse adel aan zich te onderwerpen en de Anglicaanse leer werd tot staatsgodsdienst verheven in Ierland. De katholieke missen werden later verboden en diegenen die het waagden deze toch bij te wonen, moesten het bekopen met gebiedsonteigening waarbij het gebied vervolgens over ging naar Engelsgezinde protestanten. Het opstandige katholieke Ierland, moest door toedoen van deze politiek onder de duim gehouden worden. Groot voordeel was dat dit een redelijk goedkope oplossing leek voor de Engelsen.

Hendrik VIII, naar een portret door Hans Holbein ca. 1540 (van: EnglishHistory.net)

De Ieren bleven echter weerstand bieden tegen de Engelse overheersing, met name buiten het gebied dat “The Pale” wordt genoemd; het gebied rondom de huidige hoofdstad Dublin. Dit gebied was in handen van de Engelse koning als leenheer. Onder Elizabeth I van Engeland werden katholieken zwaar vervolgd wat als oorzaak ook had dat zij in strijd was met zowel de paus, als het katholieke Spanje van Filips II. Hier, aan het einde van de middeleeuwen, ligt de basis voor het conflict tussen katholieken en protestanten in dit gebied dat onder de invloedssfeer van de Engelse kroon viel. En Ierland was en is al sinds de 5e eeuw overwegend katholiek.

In 1641 kwamen de Ieren massaal in opstand en ongeveer 12.000 Engelse kolonisten werden hierbij gedood. De wraak van de Engelsen liet niet lang zich op zich wachten, toen Oliver Cromwell een strafexpeditie zond om de gedode protestanten te wreken en de Ierse slachtoffers hun gebied wederom te onteigenen. Dit ging zo ook met regelmaat door in de daaropvolgende eeuwen. Verder zorgden een aantal wetten er voor, zoals de Test Act bijvoorbeeld, dat katholieken geen ambten mochten vervullen, onderwijs mochten genieten, of land konden bezitten. The Act of Union zorgde er in 1800 voor dat Ierland officieel werd ingelijfd bij het Verenigd Koninkrijk.

Situatie Dublin vóór de paasopstand 1916 (van: National Library of Ireland)
Dezelfde plek na de paasopstand, 1916 (van: National Library of Ireland)

In de 19e eeuw leefden de arme Ierse pachtboeren een erbarmelijk bestaan. Hun landheren kenden ze eigenlijk niet, maar ze konden zichzelf amper bedruipen en in leven houden dankzij de aardappelen die ze konden verbouwen. Toen in 1845 en de daaropvolgende jaren telkens de aardappeloogsten mislukten wegens een aardappelziekte, betekende dat een gewisse dood voor bijna een miljoen Ieren. Gevolg hiervan was ook dat de voedselprijzen enorm stegen, daar de oogsten elders in Europa ook waren mislukt. Daarnaast bleven de landheren ondertussen goed voor zichzelf zorgen, veilig zetelend in Engeland of in de grote stad. De Ieren werden aan hun lot overgelaten. Ter illustratie; in 1840 telde de Ierse bevolking ca. 8 miljoen mensen, terwijl er dit direct of indirect als gevolg van deze misoogsten rond 1900 nog maar 3.5 miljoen waren. Velen van hen emigreerden naar Amerika, in de hoop op een beter leven aldaar. Naar schatting 2 miljoen Ieren zochten in de loop van de 19e eeuw hun heil overzees. De overtocht was zeker een hoog risico. Je ging niet voor je lol aan boord, als je het je al kon veroorloven. Ziekten eisten een hoge tol, eenmaal aan boord. De haaien zwommen achter de schepen vol emigranten aan naar verluidt, omdat er zoveel doden aan boord vielen waarop de lijken overboord gegooid werden. De meeste Ieren vonden hun plek aan de Oostkust van de Verenigde Staten; wie op 17 maart in Boston vertoefd zal hier alles van merken.

Ierse immigranten arriveren op Ellis Island, NY, jaartal onbekend

De massale exodus van Ieren naar landen overzee had overigens wel verrregaande politieke consequenties voor Ierland. De achtergeblevenen zouden zich in 1922 onafhankelijk verklaren; te lang waren ze niet gehoord door de Engelse regering. Het noordelijk deel bleef onder Brits bewind en vormde geen onderdeel van de Republiek Ierland, maar werd Noord-Ierland. Aan het begin van de 20e eeuw groeide het nationalisme onder de Ieren, die de aanpak van de Ierse politiek niet afdoende vonden, en zich meer gehoord voelden binnen de meer radicale aanpak van Sinn Fein; die oorspronkelijk voor een dubbelmonarchie naar Oostenrijk-Hongaars model pleitte maar al snel werd overgenomen door republikeins nationalisten en hiermee een Al in 1916 vond er een grote opstand uit tijdens de paasweek van dat jaar. De opstand werd in de kiem gesmoord, maar de toon was gezet voor de weg naar oorlog met de Engelsen.

Engelse paramilitaire vrijwilligers op patrouille 1922

In ons volgende blog gaan we dieper in op de ontstaansgeschiedenis van de IRA, de strubbelingen tussen de IRA en haar politieke tak, Sin Feinn en de interne verdeeldheid onder de Ieren. Sinn Fein heeft altijd gestreefd naar een verenigd Ierland. Dit streven is echter omfloerst met een zeer pijnlijk verleden waarin we dus in ons volgende blog over dit onderwerp verder inzoomen.